Cristianismo Celta ou Paganismo Residual na Gallaecia Baixo Imperial: A Casa de Don, Santo André de Teixido e o Santo Graal

Envolvidos na vertixe tempestuosa do mar que brúa desde os abismos, os cantís de Teixido dominan desde a máis privilexiada atalaia de Europa a beira occidental do Océano Atlántico. Desde esta atalaia, segundo a crenza dos celtas que vivían nos promontorios da Europa Atlántica, cando son máis longos os días na época crara do ano, podíase ver o sol desaparecer tras o Océano. Segundo a antiga relixión precristiana o Sol dirixíase a unha bretemosa illa coñecida como Illa da Eterna Mocidade. Paraíso luminoso, e morada noiturna do Sol e da Lúa, acollía esa Illa as inmortais almas dos benaventurados que precisaban cruzar o mar nunha barca conducida por un psychopompos actor ou Lar. Definido ocasionalmente p. e., por San Amaro (1), na cima dunha elevada montaña como unha fortaleza de dificil acceso, de impenetrables muros e portas douradas onde só podían entrar os mortos, este Paraiso Celta ao que se encamiñaban as ánimas benditas á busca de refuxio e vida eterna afunde as súas raíces na noite dos tempos.

1.  SANTO ANDRÉ DE TEIXIDO

Coñecemos cada día mellor esta crenza primixenia común ao ámbito indoeuropeo que quere que as almas nazan no ceo tras caer como faíscas ou como estrelas fugaces que quedan atrapadas nun corpo material e perecedoiro, liberándose de novo tras a morte. Non é esta unha idea nova, nin romana, nin é préstamo dos neoplatónicos ou dos pitagóricos como se pretende con lixeireza soster, pois rastréxase sen dificultade a súa orixe nos motivos chamados inmoderadamente de “ferradura”, p.e., en Oburiz, que previsiblemente representan estas portas de acceso ao Outro Mundo nos petróglifos atlánticos.

Ao deixar os corpos dos defuntos, as almas necesitaban percorrer un longo camiño, un verdadeiro calvario, ata chegar ao Alén, o “Outro Mundo”. Desprotexidas e medio-cegas na súa obrigada viaxe ao Paraíso, encomendábanse á piedade dos viaxeiros que as acompañaban.

Esta era, seguramente, a función dos psychopompos Lares Ceceaeci, é dicir dos cegos ceaeci, (con reduplicación) de onde como os posiblemente psychopompos Dii Ceceaeci Tribais tomarían probable e previsiblemente o seu nome dos “deuses dos cegos” as Illas Cies, ou Sies, posiblemente de Caeciliorum? (como a patroa da vista C[a]ecilia> Sesilia> Çisilia> Isília>Isía, Içía, Icia) antigamente chamadas Illas dos Deuses, Insulae Deorum (2) ou (3).

Psychopompos cargando co navío das almas. Petroglifo escandinavo by Rockatuk. Rock art in Scandinavia, 2004 Petroglifos suecos de Bohusländ representando psychopompos solares, im. 017 nº12 by Rockatuk. Rock art in Scandinavia, 2004

Hoxe cumpren esta psicopompa función aínda en Galicia os parentes ou amigos do defunto, que acompañan tras invocala no cemiterio a súa alma, tanto a pé como en veículos ata chegar ao fin do camiño, ao santuario de Santo André (nome segundo nolo indica Eulogio Losada Badía posiblemente relacionado con andor “raqueta para camiñar sobre a neve” coa mesma raíz, ando, -as,- are-avi, atum, cf. viablemente o topónimo galego San[t] Anderel = Setanta “O Camiñante”, logo convertido en Cuchulainn co seu can, e relacionado posiblemente con Oghmios “O Camiño” ao Alén). Este santuario de Santo André de Teixido foi o punto de embarque a modo de Porto de Caronte, desde onde as almas subían a unha barca de pedra, a chamada Barca de Santo André, unha illada “pena figurativa”, sobre o Atlántico, un con en fronte ao impresionante farallón costeiro que en palabras de Don Antonio Fraguas “semella a proa dun barco anunciando a súa chegada a porto”, emprendendo logo de embarcadas e acomodadas unha viaxe fantasmal á Illa da Eterna Mocidade e paraíso celta conducidas por un, a modo de celta Caronte, previsiblemente o propio Don “O Obscuro” psychopompos sombrío deus dos mortos, ante a arqueolóxica evidencia do Monte do Facho de Donón.

O mundo de santos condutores, de romeiros do Alén galego, vén sendo estudado desde fai moito tempo maxistralmente polo irreprochable profesor Fernando Alonso Romero, quen sinalou a estreita vinculación coa Vía Láctea -compartida no Finisterre Atlántico polos camiños de Santo André e de Santiago, co seu final en Fisterra e o santuario da Barca de Muxía, e multitude de santuarios menores (4), máis adiante visitados nestes papeis, cos seus santos, barcos de pedra e embarcadoiros chamados “Areas de Paraíso”.

Os condutores terrestres e mariños das almiñas benditas, como o manifestan as vellas cartas conservadas nos mosteiros galegos (no AHN en realidade, tras o espolio e desamortización do patrimonio eclesiástico de Mendizábal), algunhas con máis de mil anos de antigüidade, son agora os santos que através do evocador poder das súas reliquias facían famosas ás igrexas que as custodiaban atraendo os enterros, as almas, e con elas as misas, os aniversarios e trintenarios, na crenza de que os santos cuxas reliquias eran gardadas celosamente no interior da ara do altar, de reputadas igrexas e mosteiros (5) convertíanse en intercesores á hora da morte collendo da man ás almas dos defuntos enterrados, e non soltándoas, nun longo cortexo, como o ilustra o Pórtico da Gloria, acompañábanas, seguras xa polos carreiros perigosos ata presentalas no Alén ante o trono do Cristo Xuíz en Maxestade.

En Galicia, como en todo o mundo Celta existen dous psicopompos itinerarios, terrestre (6) e cheo de perigos o un porque as almas pódense perder, e marítimo cursus o segundo, xa seguro coa cana do temón en mans da divindade.

1. 1.  AS ORIXES HAXIOGRÁFICAS DA PEREGRINAXE

A maior das illas Gabeiras coñécese como a Barca de Santo André, atopándose, en pleno Atlántico, fronte aos cantís máis elevados da Europa Atlántica. A ela, como na súa barca de pedra chegou a Padrón Santiago o Patrón de Galicia, ou a Muxía a Virxe da Barca -como o testemuñan a vela e o temón de pedra da súa nave-, arribou o Apóstolo de Cristo ao escarpado, illado e bretemoso Teixido. Queixándose de que a divina vontade dirixira o seu mariño curso a tan abatidas terras e deshabitados cantís, para confortalo aparecéuselle entón o noso Señor dicíndolle que ese lugar a el consagrado sería desde entón polo menos unha vez na vida visitado por todos, non só polos galegos:

E por este motivo como é público e notorio van a Santo André os romeiros porque “a Santo André de Teixido vai de morto quen non foi de vivo”.

1. 2.  A CASA DE DON

A Illa, verde e florida dos Ben Aventurados, coa súa brisa mariña e a súa celestial música; o luminoso paraíso pagán que agarda aos habitantes dos finisterres atlánticos e o ardente Tártaro como contrapunto, escuro inferno platónico ou cristián, aquela idea Celta e esta idea Clásica, segundo se pensa, converxerían en Hesíodo que tanto xa nos fala do louro Radamantis e da chaira Elusión, batida -como o noso Val de Trasancos- polos ventos do Noroeste, postrema morada (7) dos reis e dos heroes gregos que foron, canto das illas dos Todopoderosos ou dos Benaventurados, sostendo Jubainville a quen seguimos aquí, que na segunda Olímpica de Píndaro, obra composta lembrando unha vitoria nos xogos olímpicos do ano 476 a. C. “A chaira Elusión confúndese coas Illas dos Todopoderosos ou dos Beenaventurados para formar unha única illa onde se atopa a fortaleza de Cronos asociado a Radamantis” (8). Na Cosmogonía Irlandesa, como sostén María del Henar Velasco López, as referencias craras ao Sidh, Alén ou “Outro Mundo” como país dos mortos “concéntranse [...] ao redor da Figura de Don e a súa Morada Tech nDuinn 'a Casa de Don'”. Os métricos Dinsenchas, como tamén recolle María del Henar, citando a Gwynn The Metrical Dinsenchas que estudan os topónimos irlandeses con etimoloxías populares, recollen como Donn previndo a Irlanda de pragas pide que o seu corpo sexa soterrado nunha Illa fronte á Costa. A pagá versión da Casa de Don mantívose no presente cristián de Galicia, situada agora previsiblemente sobre unha bretemosa illa, A Illa de Onceta, na Illas Cíes, onde marchan aínda hoxe (F. Alonso Romero) as almas dos afogados perdidos no mar, fronte a un santuario na costa de Galicia onde pro salute adicarían numerosas aras/estelas a un deus e Berobreo Lar. Mais quen será? Quen no presente cristián galego podería ser o seu legatario? Santo André de Teixido, previsiblemente.

No concello de Cangas do Morrazo, na aldea de Donón, no alto de O Facho, monte moi dominante sobre o mar, sito no extremo occidental da Península do Morrazo, con espectaculares panorámicas sobre as Illas Cíes e a Illa de Ons, datables no Baixo Imperio, foron descubertas (9) previsiblemente no seu santuario un inusitado número de aras-estelas, incrementado espectacularmente nunha recente campaña. Son aras dun modelo de insólita invención, con moi particulares variacións, todas ou case todas, colocadas moi avanzado xa o século IV logo de Cristo nun santuario pagán dunha Galicia oficialmente cristiá.

Sostiña, en longa referencia ao santuario de Donón, no ano 1997, Antonio Rodríguez Colmenero: “Todos os indicios conflúen en que debeu de estar situado en O Facho, extremo occidental da península do Morrazo, cabe a sima dun pronunciado escarpe de 184 metros de altura, que asoma en forma de cantil, á inmensidade do océano. Administrativamente pertence á aldea de Donón, asentado á súa beira, á parroquia de Hío e ao concello de Cangas do Morrazo. Foron, tamén neste caso Bouza Brey ou colaboradores quen fixeron emerxer de entre os misterios do pasado os vestixios que en páxinas sucesivas imos tratar de describir e, se é posible interpretar” (10).

F. Bouza Brey, J. Mª Álvarez Blazquez e E. Massó Bolíbar (11) publicaran en 1971 unha meritada monografía sobre elas, mais (12) foi, sen auditorio capaz de oir a súa potente voz naqueles tempos, tan baratos como os presentes, o Conde de Quirós, Isidoro Millán González Pardo, de boa memoria, no ano 1984 quen significativamente, xa en solitario, penetraría o misterio das aras de Donón de admirable modo.

1. 3.  DEUS LAR DE ALTA E FORTIFICADA CIDADE

O Conde de Quirós, viu e desvelounos de xeito pioneiro e agoireiro -alguén con tanta luz como intención (pois, “sen regras da arte hainos que unha vez acertan por casualidade”) considerou por iso a Don Isidoro Millán González Pardo, “O noso Millor Celta”- o sentido do santuario e a intención das aras/estelas de Donón, nídiamente.

“No meu folleto Sobre as Aras do Santuario de Donón (Hio: Pontevedra) supostamente dedicadas a Liber , Vigo, (Publicaciones del Museo Municipal Quiñones de León, Castrelos, nº1), 1978, pp. 31, 36 e passim, chamei xa a atención ao carácter prerromano dos máis dos nomes de lugar da freguesía de Hio. Adiantándome á aparición dun segundo estudo meu, ampliado sobre o mesmo tema, reafirmo aquí, con seguridade, o carácter especificamente celta de Donón > *Dubnonem, outra forma de *Dubnos, o Deus Celta dos mortos que recibiu culto, testemuñado con case unha cincontena de aras, no Facho de Donón, enfronte das Illas Sies (Cies) = insulae Deorum de Plinio (N. H. IV, 119), de Ptolomeo (2, 6, 63). É un efuxio inútil, no caso deste santuario prerromano situado en Donón, a tentativa explicatoria de étimo por un possesor latino, a que se acolle Piel. Non é congruinte co singular contexto arqueolóxico. As aras nomean ao deus cun composto que agrupa a un par dos seus epítetos; Viverobreoros < *Uiuero-brigoros < i-e *guiuero-bhrghoros (13).

Segundo conta Meyer (14) no relato do século VII do Lebor Gabála Érenn VIII, 442 (ex Velasco 284) Donn, Damach “rico en hóspedes” é un fillo de Míl de Hispania, que vítima dos meigallos dos Túatha Dé Danann “os pobos da Deusa Danu”, antes de alcanzar Irlanda no transcurso da última invasión, morre no mar afogado co seu irmán e vinte e catro camaradas. Como o seu equivalente galego Santo André de Teixido (patrón de Hío), Don antes de expirar profetizou: “á miña casa habedes vir todos logo da vosa Morte”. E tras pronunciar unhas palabras antes de morrer: “o meu pobo haberame bendecir para sempre” (Velasco, 284) foi tumulado por vontade expresa nunha illa por el escollida fronte á costa de Irlanda e di a antiga tradición que as súas dunas, lembrándoo, reciben hoxe o nome de Thigi Duinn, “as Casas de Don”.

Illa dos Mortos, Arnold Böcklin. Musée d'Orsay. París

Os métricos Dindshenchas (IV, 311) (ex Velasco, ibid.) tamén atribúen ao irmán de Don, Amairgen unhas decisivas palabras: “deixade que o seu corpo sexa levado a un alto penedo [que por el se chama Tech nDuínn] e o seu pobo deberá ir a ese lugar”. «Por iso [...] as almas dos pecadores (15) visitan “a casa de Donn” antes de ir ao inferno e dan a súa “beizón” antes de partir ao alma de Donn, mentres as almas dos xustos ou dos penitentes enxergan o lugar de lonxe e non se extravían». Don sintetiza con alta probabilidade o xérmolo de antigas crenzas dos nosos devanceiros que logo no proceso de hibridación celto-cristián alcanzaría en Galicia e nos finisterres Atlánticos o seu punto de madurez no santuario de Santo André de Teixido, e na difusión do culto a San Pedro (probablemente o Lar Ceciegaeco “Chosco”), a San Cristovo, a San Roque e aínda a San Xosé de Arimatea.

Antonio Rodríguez Colmenero, pola súa banda ofreceunos o cronograma do visitado en precedentes parágrafos nuns papeis do Museo de Pontevedra, coa relación precisa dos epígrafes, desde os primeiros balbuceos na súa lectio e interpretatio. Un cronograma con fotografías e con deseños das aras non restrinxido á redución epigráfica incluíndo tamén unha visión ou relatorio da inicial asociación con Baco de “libero”: “Bouza Brey e [os seus] colaboradores chegan a interpretar ata cinco aras de corpo e epígrafe fragmentados, atribuíndo de xeito un tanto exótico á deidade nelas venerada un total de catro formulacións epigráficas: Deo Libero Breo; Deo Liberro Breo, Deo Biberobreo, Deo Lar [...]” (16).

Con esta materia Rodríguez Colmenero nas súas consideracións “Sobre o nome da divindade venerada en Donón” introdúcenos na problemática das aras, sen inmiscirse en reflexións extra epigráficas, eludindo desenvolvementos comparatistas relacionados con crenzas Celtas, ata a correcta interpretatio lectio do nome do dedicatario Deo Lari Bero/Breo: “[...] Na actualidade, e tras un exame máis detido e global, advertimos que na inscrición nº1 segue a Lari, en realidade Lario (ao extrapolarse á segunda declinación un dativo da terceira), tan só a segunda parte, Breo, dun teónimo indíxena, que supuñamos correcto lendo Berobreo; e que na nº 5 acompaña á mesma palabra o primeiro segmento Bero, do suposto Berobreo. Diso dedúcese que se ambos os termos poden ir sós é por que Bero e Breo son vocábulos independentes aínda que complementarios [...] En consecuencia, podemos establecer definitivamente a versión completa e unitaria do nome da divindade baixo a expresión en dativo de singular DEO LARI BERO BREO? (17). Que traducimos sen dificutade, saíndo nós agora á palestra tras esta longa cita: “Ao Deus Lar” DEO LARI, “de Alta” “de Moi Alta” BERO, -prob.*ou[p]er-oos “moi alta” cf. comparativamente, Ver-ius, pos. Ber-us, Ber-isus, Ber-isamo-, “Amurallada Cidade” BREO -prob.*bre[g]vos cf., Coelio-briga, Lanio-briga, Blaniobri[g]a, comparativamente pos. Bero-bri[g]a, e antropónimos, de prestixio, similares a Bero-Breo : Vero-brio ou Vero-blio, quizais etimolóxicamente “Alta-Cidadela”-, entendendo que en “Deus Lar”, o elemento determinante Lar refírese a un condutor e receptor dos mortos, un psychopompos como o noso San Pedro pescador de almas, e que a amurallada cidade que lle serve de epíteto representa ao Paraíso coas súas dúas portas. Por iso con mortuorios referentes formais claramente nelas remédase intencionadamente a forma das estelas funerarias. Esta intencionalidade, move a Rodríguez Colmenero a se inclinar pola existencia dun taller de lapicidas especializado en pequenos monumentos votivos nas proximidades do santuario, polo parecido, “entre si, das aras de Donón”, por mor do seu tamaño e características decorativas: O sorprendente é que ditos exemplares, na súa totalidade aras votivas adoptan unha forma híbrida, entre a estela decorada e o ara tipo (18), pretendendo todas estas fantásticas aras viablemente do século IV ou V d. C., ser claros esquevomorfos de estelas.

É curioso que as aras de Donón, esforzándose en imitar a forma de estelas funerarias, como buscando unha suxestión en certo xeito equivalente á inspirada polos nosos actuais sartegos, son integramente ofrecidas polos vivos ao Deus Lar bero Breo, da Alta Cidadela dos Mortos, pro salute, é dicir, en pago, seguramente, dunha inesperada e miragreira salvación. Quizáis erixidas por algúns mariñeiros preservados dunha enfermidade ou dalgún contratempo mentres faenaban entre as illas? Verbum salus est aequivocum. Correspondendo as aras/estelas de Donón a persoas vivas, exentas de entrar na casa de Don, poida que habéndoos redimido o morador da Alta Casa dunha morte segura, nada tería de particular a significativa forma de estelas -constituíndo unha abraiante e intencional excepción e un claro precedente do actual ambiente etnográfico galego das procesións votivas das mortallas, en Santa Marta de Ribarteme (As Neves, Pontevedra)“Virxe de Santa Marta/ Estrela do Norte/ que lle deu a vida/ ao que estivo en morte”-, chamando poderosamente a atención de Colmenero quen comentou como as "aras votivas adoptan unha forma híbrida, entre a estela decorada e o ara tipo".

Este mimetismo, de enorme orixinalidade para a época baixo imperial, inclínanos a pensar que dándolle á ara para-funeraria función dunha estela, os galaicos, intencionadamente, pretendian significar este preciso carácter funerario -mantido no lugar, Santo André de Hio, ata mediados do século pasado coa súa procesión de enfermos en sartegos ata que o párroco don Antonio Graña prohibiuna-, en análogo papel ao desempeñado hoxe polos votivos cadaleitos ofrecidos polos vivos en Santo André de Teixido, etc. e en multitude de santuarios galegos, non poucas veces polos mariñeiros afortunadamente salvados tras o naufraxio das súas barcas pola divina intercesión da Virxe do Carme de perecer afogados na Costa da Morte. Estes costumes da Galicia Celta de hoxe: “Virxe Santa Marta/ imos chegar,/abrano-la porta/ queremos entrar./ Virxe Santa Marta, Sol de medio día, / o resucitado, ven na compañía” ilustra, comparativamente, esta común forma de pensar coa Galicia Celta de onte.

Aras estelas de Donón. Fonte: A. Rodríguez Colmenero

Alzadas na parte máis alta da costa das Rías Baixas de Galicia, no Facho de Donón, na parroquia de Santo André de Hío, o máis dun centenar de esveltas aras-estelas parece conformar un pétreo bosque, tal talvez animado, cada día 30 do bendito mes que comeza por Tódolos Santos e termina por Santo André, coa luz de centenares de velas. Un bosque fantástico, fóra do alcance do Deus dos Mortos, o Obscuro Don e o seu particular Domo chamado Tech nDuínn, de aras extraxurisdiccionais, como emigrantes e desterradas do Paraíso, expulsadas do dominium das Insulae Deorum [et Caeciliorum] (19) que , escondidas tras un abrigo, están dispostas de costas ao mar. O topónimo do lugar, Donón, e o santo patrón da parroquia “Santo André” co seu impresionante cruceiro de Hio e a súa tradición etnográfica contextualizando o conxunto, reforzan a idea de que poideron ter sido, pars pro toto, adicadas, fronte ás Illas dos Deuses, ao “Ao Deus Lar” [condutor de mortos], ao Don, o cal é señor, non hai máis que lembrar, da Celta *Ubera “Elevada” “Briga” Casa e Fortaleza (20).

Imaxinadas de costas ao mar, apartadas da vista das Illas dos Deuses por unha parede, as aras-estela dos mariñeiros ou dos enfermos pertencen a xentes ás que preservou dalgún xeito o Lar bero Breo, e ás que devolvéndolles a vida -polo menos durante unha tempada- concedeu un tempo morto e unha tranquilidade. Representan un distanciado agradecemento moi ao estilo dos vivos que non puideron -aínda que hoxe estean todos alí- entrar no Alén. Son aras dos vivos para o deus dos mortos e posible psychopompos Lar Ceciegaeco, unha especie de versión pagá do noso San Pedro cristián (21), casual barqueiro, casual pescador de almas -cf. “Os Homes Mariños”, casual camiñante sobre o mar, casual porteiro, casual calvo como Caronte e aínda casual chosco. Aras ofrendadas para o Lar e o briugú “hospedeiro” da Xerusalén Celeste dos Celtas, ruidosa, festiva, borracheril, abondante en porcos, caldeiros fumarentos e en música que agarda por elas, como estelas funerarias.

Costumes da noite dos tempos que se fan particularmente visibles na Gallaecia Cristiá dos séculos IV e V, cando florecen as suntuosas uillae galaicas costeiras (22) como Noville e Littoriana, e eclosiona un substancial tráfico mercantil atlántico. Cando previsiblemente a Provincia Gallaecia erixiuse, como volveu suceder entre os séculos XIII-XVI e entre os séculos XVIII-XX, en importante provedora do sector conserveiro do período Baixo Imperial.

Proliferando como cogumelos, a fantasmal presenza do bosque de aras adicadas pro salute, evoca o recordo dun antes e dun despois desenvolvido nun minúsculo espazo do Monte do Facho posiblemente por mariñeiros de Donón na contorna do paraíso natural das Illas Cíes (23) e de Ons. Todo o ambiente etnográfico das Illas Afortunadas e Insulae Deorum, “dos deuses” evócanos a presenza do Celta Caronte que coas chaves na man agarda á porta da súa Casa a chegada da pasaxe fantasmal. O Lar “Bero/Bre [g]o[e]co” responde a este perfil. E o caso é que esta pagá crenza aínda se mantén viva ata hoxe na tradición oral e literaria de Galicia como o viu recentemente un escritor a través da mirada de Fernando Alonso Romero nunha canción popular:

Recolle tamén Fernando Alonso Romero cómo as almas dos galegos que se afogan e se perden no mar vanse á Illa Onceta.

O común dos vellos europeos, non alcanzando a comprender as marabillas fluviais de paradisos nos que manan leite e mel, apetecemos a paraxe irresistible das Illas Cíes e da Illa de Ons, cheas de peixes, de encanto natural de verdes, floridos campos e fontes cristalinas como a Casa de Donón e a real probe dunha atraínte crenza que non debemos perder, e perderemos se a arqueoloxía traballa de costas á etnografía. Cando o presente cristián imaxinou, situado baixo terra e privado da luz do sol, un inferno lúgubre e pouco acorde co carácter celta optimísta e paradisíaco, por mor da vixencia Priscilianista na época das aras-estelas de Donón, a Galicia cristiá baixoimperial conservaría as ideas platónicas vixentes no mundo clásico e esencialmente no imaxinario celtogalaico: Nas Illas Cíes e na Illa de Ons, en Santo André de Teixido, existe aínda o Paraíso Celta, o luminoso Tártaro do pasado pagán, a Casa de Don rica en hóspedes, miragreiramente preservado, do Prestige, e de adquirir unha tinguidura infernal. Aquí no presente Cristián, nos finisterres de Galicia, no confín suloccidental do Atlántico europeo, a sutil Xeografía Sacra do imaxinario popular albisca desde os seus cantís o porto seguro e bendito e mantén as súas barcas de pedra.

As aras, como sinalou Colmenero (25), de diferentes perfís e estelares ares, presentan usualmente un acabado “en pico” cun frontón que lembra aos frontóns das estelas británico-romanas e galo-romanas que usualmente conteñen baixorelevos con temas alusivos á esfera “mercurial” protagonizada polos axentes psicopompos relacionados co aspecto decadente do segundo paso vespertino e outonal do sol: imaxes de Mercurio co seu galo en paredría con Rosmerta; de Succellus co seu martelo e de Nantosuelta; da amazona Epona coa súa egua, portando nunha man as mazás (avelurios do Arbol do Paraiso), ou as chaves que abren a porta do Hades; de “O Camiñante” (posiblemente o noso San Roque) Setanta, coas escintilantes mazás da Árbore da Vida na man e, coma paxariños, as almiñas pousadas nos seus ombreiros e co seu can, as súas botas e o seu bastón de peregrino; etc.; imaxes de múltiples tonalidades cálidas e outonais co armazón imprescindible e a simboloxía correspondente ao Segundo Paso solsticial e decrecente cando o Dying God da roda solar Celta entra na súa barca, e aínda ao seabreiro Terceiro Paso do Sol no seu descenso aos infernos.

Nas estilizadísimas aras-estelas de Donón non hai imaxes, ou non se conservan, mais, ora baixo o mencionado frontón, ora sobre o campo epigráfico, represéntanse unha ou dúas portas, insistentemente reiteradas, tres nalgún caso. Por unha destas portas a alma, de orixe divina e co transfondo priscilianista e platónico da Caída, descendería desde o ceo á terra. A outra porta corresponde ao seu camiño de regreso ao ceo. Esta crenza podería non ser exclusiva dos pitagóricos e aínda ter o seu antigo e común orixe indoeuropeo de estar representada no Atlántico nos denominados impropiamente motivos de “ferradura” petróglifos presentes nos outeiros, “altares de pedra”, galegos do Neolítico Atlántico Final e da Idade do Bronce.

A aras foron ofrendadas, por estas ou aquelas razóns, porque a vida non está para comprendela senón para vivila. Votadas por enfermos recobrados de graves traumatismos? Depositadas por aflixidos de graves doenzas? Colocadas por librados dos reveses das numerosas enfermidades que un día chamaron ás súas vidas? Ofrecidas simplemente por mariñeiros ou por pescadores rescatados do temporal, salvados tras un naufraxio, dispensados do infortunio de perecer afogados?, pro salute, case sen excepción (26) por anónimos penitentes no século IV d. C cumprindo promesas aínda con moitos interrogantes.

Só dúas cousas parecen certas: unha, que mutando o aspecto das aras votivas, vivos do pasado con camiño por percorrer, construíron agradecidos o seu bosque de pedra e como medida terapeutica vital, distorsionaron a súa superficie e o seu patrón de herdanza, ata facelas case estelas funerarias; outra, que estes vivos do pasado, agradecidos sobreviventes da enfermidade ou dos embates do mar, nos cantís do monte do Facho de Donón, colocaron as súas aras fronte ás Illas dos Deuses, e aínda é posible que talvez creran terse librado definitivamente da morte enxergando desde a distancia e a seguridade de costa a *Beira “Alta” *Bri[g]a “Fortaleza”, de Don (27) onde só os mortos poden entrar, a casa do Vero Breo Lar, un Mercurio Celta do pasado pagán, que no presente cristián houbo de ceder o seu galo, as súas chaves e a súa portería a San Pedro tamén ceciegaeco “chosco” mariñeiro e pescador... de almas!

As aras/estelas de Donón, foron, previsiblemente sen que de nada sirvan as censuras e o edicto contra o culto aos Lares e Penates do Codex Teodosianus, lib. XVI, 10, sinalado por Rodríguez Colmenero (28), ofrendadas no presente cristián-celta, oficialmente cristián, esencialmente pagán, e atendidas previsiblemente, como ilustrando as recomendacións do papa Gregorio Magno, por un clero do século IV posiblemente xa cristián. Don podería verdadeiramente ter deixado o seu nome no monte máis occidental da Península e Terra de Morrazo -e no lugar acubillado na súa aba-, un miradoiro desde o que enxergar o ceo. As aras/estelas do Monte do Facho de Donón nun monte dominante e dando as costas intencionadamente ás Illas Cies e á Illa de Ons, son tamén, sinalárono F. Alonso Romero e A. Rodríguez Colmenero, unha admirable mostra de culto e de persistencia da antiga tradición nun lugar, mais sobre todo un belo e estético observatorio-santuario con moito que contar, un excepcional, único e irrepetible teatro de peregrinación pagán e cristián.

1. 4.  PAREDRÍA CON ANU DANU E DON?

Qué relación, de habela, pode ter Santa Ana e un presumiblemente psicopompos Viberobreo Lar? De habela, qué relación pode haber entre Anu, Danu, Don e Santa Ana? En viable paredría con, Belenos, o apolíneo deus celta solar do “primeiro paso”, Anu, Danu ou Don, é o antigo nome que recibe a ancestral Deusa Nai, da que descendería a primixenia raza inmortal chamada por este motivo “Pobo da deusa Dana” Túatha dé Danann, raza, compartida polos nosos escintilantes mouros galegos, obrigada a vivir baixo terra á chegada dos Milesios. Anu, Danu, Don, ten a súa correspondencia na noite estrelada de Munster na constelación de Casiopea, Llys Don e aínda na “Teta de Anu” Dá Chich Anan, unha suave montaña en County Kerry, estendéndose a súa xeografía mítica ás Dane Hills de Leicestershire, reputado como o maior centro do seu culto, lembrándoselle circunstancialmente de forma negativa como a ogra-comenenos Black Annis, por infortunada mediación do clero católico previsiblemente medieval, aínda que, como contrapunto ou expiación, o mesmo clero habitualmente integra, digna e piadosamente, a Anu ou Danu facéndoa corresponder con Santa Ana.

Santa Ana Trinitaria. Igrexa de Santa Catalina, Maaseik

Sostén unha crenza popular galega que, mentres Cristo non tivo pai mais tivo nai (a Virxe María), Santa Ana (a nai da virxe) tivo pola contra pai mais non nai. Cómo foi isto posible? O pai de Santa Ana, de nome aparentemente esquecido (29), era santo, tiña a súa casa, a súa horta e a súa mazaira. Apetecéndolle un día unha mazá, colleuna da árbore e comeuna, pelándoa cun coitelo, que limpou nunha perna cortándose riba do seu xeonllo accidentalmente. A ferida pechou e converteuse nun gran que aumentaba día a día de tamaño sen parar de medrar a medida que os meses pasaban, máis e máis, e era como un globo de avultado aspecto aos sete ou oito meses. Nove meses despois o santo espertou sobresaltado unha mañá, erguéndose cun corte riba do seu xeonllo, sen o embarazoso vulto que desaparecera, e crendo oir na súa horta o choro dun neno recentemente nado, saíndo de casa atopou unha marabillosa nena, recentemente nacida que non paraba de chorar.

En balde, o santo intentouna coller durante todo o día (30) e durante os días seguintes, mais miragreiramente a recén nacida sen deixar de chorar e de gatear escapaba e mantíñase fóra do seu alcance en todo momento. Rendido xa polo cansazo e temendo o santo que a nena morrese de fame, foi tranquilizado en soños por un anxo que lle revelou que para collela tiña que chamala polo seu nome e que aquela nena era a súa filla. Espertou, e exclamando o Santo “Ana meniña, ven que son teu pai” foi á horta onde por fin a puido coller e abrazar. E así naceu Santa Ana, moi popular no Atlántico por estar asociada a moitas das nosas fontes.

Converténdose no Atlántico Anu, Deusa Nai ancestral, en Santa Ana, nada ten de sobrenatural que os gallaicos atribuísen a Santa Ana unha previsiblemente extraordinaria concepción, sendo Galicia como é público e notorio de adscrición Celta e Atlántica. O estraño resultaría, en certo xeito, de non ser iso así.

Segundo outra tradición atlántica das Illas Británicas, Ana é a filla do tío putativo da Virxe María e tío do Neno Jesús San Xosé de Arimatea, un rico comerciante de vocación mercurial, tratante de metais que acudindo en varias ocasións por asuntos de negocios a Britannia, previsiblemente nunha delas, segundo a tradición británica, trouxo consigo ao seu sobriño o neno Xesús como no seu soado himno Jerusalem: “And did those feet, in ancient time, Walk upon England's mountains green” recollería Blake.

O Descendimento. Roger van der Weyden, ca.1435

E aínda que o seu carácter e a súa biografía nada teñan que ver coa tradición británica, o santo Xosé de Arímatea segundo a autoridade de San Mateo 27: 57-60 primeiro pediu permiso a Pilatos para levar o corpo de cristo, e logo dispuxo o seu enterro conseguindo (31) a tumba onde, mentres a súa alma descendeu aos infernos, o corpo do morrente Deus permaneceu por tres días ata que, segundo o noso credo e firme Fe, Xesús resucitou de entre os mortos. Dalgún modo Xosé de Arimatea parece desempeñar un papel psychopompos. E aínda, Xosé de Arimatea ten un terceiro aspecto psychopompos, para os británicos, recollendo nun Cáliz: o Santo Graal, o sangue derramado por Cristo, o seu caro sobriño, na súa Paixón. E acompañando ao apóstolo San Filipe e a outros santos, San Xosé de Arimatea encamiñouse co Santo Graal e con doce homes apostólicos por mar a Occidente (32), cruzando a Canle da Mancha, convertendo a illa de Britannia ao Cristianismo no ano 63 ou no ano 37, e cumprindo o seu destino. A chegada a Britannia de Xosé de Arimatea (33) coincidiría coa chegada co mesmo fin de Santo André na súa barca de Pedra aos cantís de Teixido e, segundo axustados cómputos de certo calculador alcalde de Negreira, coa chegada do pétreo navío da Virxe da Barca ao seu santuario e Pedra de Avalar onde como é sabido conclúe o Camiño de Santiago nas finisterrás costas de Muxía. Aínda que só algúns párrocos atentos aos cánones da misa católica, saiban que a hostia introducida no cáliz simboliza ut supra, o corpo de Cristo descendendo ao seu sepulcro, Callaecia Fulget entre os hispani co seu nome e co seu escudo: o Santo Graal.

1. 5.  BANDUA, SAN PEDRO, LARES VIALES, SANTOS E BARCOS DE PEDRA: PRESENTE CRISTIÁN, PASADO PAGÁN

Determinabamos en 2003 como do poder vencellante da bandeira derivaban unha amplitude de significados (34), diciamos entón que a pesar da súa estirpe grecolatina a Vexiloloxía (Lat. vexillum estandarte ou bandeira; Greg. Loxía tratado), é a ciencia (quae verborum inmoderatio) ou a disciplina que estuda as bandeiras, que vencellan e enlazan aos homes, pois non hai que esquecer que “bandeira” provén da raíz indoeuropea e celta *bhnd, atar, ligar, compartindo, non por casualidade, a súa raíz nada menos que Bandua o epíteto celtogalaico do deus celta da guerra e das confrarías ou das bandas de guerreiros das que falaremos máis adiante, e casualmente as actuais palabras derivadas do radical band- “banda” “bandido” “bandoleiro” puidéronse inspirar nestas confrarías do Noroeste peninsular descritas por Diodoro como bandas de bandidos e como bandoleiros (35).

'Hercules' como Ogmios de High Rochester (Bremenium). Museum of Antiquities, Newcastle 'Hercules' galo como Ogmios. Musée Granet, Aix-en-Provence

O Deus solar crepuscular do segundo paso dos Celtas ten na Gallaecia e a Lusitania un temático epíteto Bandua “o que ata”, talvez non fose Bandua como supón García o epíteto dun deus da guerra, senón o epíteto dun psychopompos concorde ao Hércules Ogmios de Luciano ou ao Mercurio ao que aludía Cesar. Aínda que a relación deste epíteto co tema das confrarías, ou bandas de guerreiros foi tamén desenvolvido por García Fernández-Albalat quen encadrando a Bandua, ao que cre un líder dos guerreiros circunscrito ao aspecto escuro da función soberana Dumeziliana (36) e identificable cun homónimo clásico (37), relacionou con todo acertadamente a “o que ata” cos lazos (38). “En Bandua” -di García Fernández-Albalat- “están rexistradas estas capacidades que atopamos nas divindades indoeuropeas: a de atar, ligar, implícita no seu nome e a guerreira derivada dos seus epítetos e da interpretatio. Por estas causas debemos deducir, que existe algunha semellanza entre Bandua e este tipo de divindades.

Agora ben, se é evidente que as comparacións cos deuses dos lazos no mundo indoeuropeo explican o vencello existente entre as ligaduras máxicas e a guerra, aínda permanecen sen resolver dúas características que atinxen a Bandua: a confusión que se presenta entre Marte e Mercurio (39) e a relación coas comunidades. A primeira ao noso entender só podemos resolvelas no seo do panteón celta e a súa particular concepción da guerra e a maxia. A segunda incógnita desvelarase rastrexando de novo no seo das relixións indoeuropeas, co fin de pescudar se os deuses dos lazos dirixen a un grupo de xente determinado ou se se forman confrarías seguindo ou imitando aos deuses dos lazos” (40).

A esta última cuestión responderemos algo máis abaixo.

García na obra apuntada, Guerra y Religión en la Gallaecia y la Lusitania Antiguas, nun apartado intitulado “A guerra no Mundo Celta. Ogme, Nuada e Lug, Marte e Mercurio Celtas” referindo brevemente, non sen certa perplexidade, á dificultade de distinguir a liña divisoria entre o Marte e o Mercurio Celta co esquema trifuncional, sostén: “É moi posible que existise un vencello bastante forte entre Ogmios e Cúchulainn, cando menos de tipo funcional. Cúchulainn é fillo de Lug do mesmo xeito que Hércules o é de Júpiter, e por outra parte, Ogmios en Galia é cualificado de Heracles” (41).

O Ogmios de Luciano, por Durero Cordón de San Francisco. Posible cristianización do tema de lazo funerario psychopompos indoeuropeo

Luciano de Samosata describe así o aspecto psicompompos da divindade crepuscular: “Na súa lingua nacional os Celtas chámanlle Hércules Ogmios e represéntano baixo singular forma, é moi ancián, a parte de diante da cabeza está xa calva, os cabelos que lle restan son brancos, a pel é rugosa, queimada ata ser cobriza como a dos vellos mariños, poderíaselle tomar por un Caronte ou un Xapeto das moradas subterráneas do Tártaro, por todo antes que por un Hércules. Leva suspendida a pel do león e leva na súa man a maza, o carcaj está fixado aos seus ombreiros, a man dereita presenta un arco tendido: Estes son os detalles de Hércules”. Este Hércules ancián conduce a un gran número de homes atados polas orellas e tendo por lazos cadeas de ouro e de ámbar que parecen moi bos colares (42).

César referíase sen dúbida a esta divindade cando inicia a súa descrición da relixión gala dicindo: "A divindade que máis veneran é Mercurio. As súas estatuas son as máis numerosas, ven nel ao inventor de todas as artes, considerándoo como o guía dos viaxeiros nos camiños e o que ten o poder para outorgar as maiores gañancias monetarias e favorecer ao comercio" (43).

Este texto, como sinalou García, foi posto en relación por Le Roux cun relato do Tain Bó Cúailnge (44) que fala dunha parella composta por: “un cabaleiro negro, rápido e sombrío [...] que ten sete cadeas ao redor do seu pescozo e sete homes ao fin de cada cadea [e o seu compañeiro] outro home horrible e a pedra de forza que os campións tiran ao ar, colócaa sobre a palma da súa man e lánzaa ata que ascende tan alto como as lavercas nun día de bo tempo (45). Leva unha maza de ferro á súa cintura. Os seus nomes son Ercenn e Tricastal” (46). García sinala como “segundo Keating, mantense o día de celebración do Lugnasad como a festa de San Pedro dos Lazos” (47).

Cordón funerario Psychopompos. Igrexa de San Francisco. A Coruña. Debuxo de A. Erias.

Petroglifo de Oburiz

Baseándonos na interpretatio cristiá na casual relación de San Pedro, herdada ou imposta desde o pasado pagán, de novo pars pro toto, co galo do psychopompos Mercurio, talvez pola condición da cláusula ou pretexto evangélico “antes de que cante o galo negarasme tres veces” expuxemos a condición mercurial ou psicopompa de San Pedro que en Galicia aparece frecuentemente, sen que esta circunstancia sexa sinalada, asociado á representación duns lazos. Estes lazos aparecen sobre a cruz do Cruceiro do atrio de San Pedro de Oburiz (48) claramente detallados constituíndo o motivo central, substituindo á figura de Cristo, ou na bóveda da igrexa de San Pedro de Loira, entre o Sol, a Lúa e as chaves, por citar dous santuarios relacionados con senllos camiños de peregrinaxe. O camiño de Oburiz, Lugo, onde se produciu o achado de dúas aras adicadas aos Lares Viales, encamíñase con toda a súa parafernalia de inmobiliario adxectivo e de cruceiros -hoxe todos eles concentrados nas inmediacións da igrexa parroquial de San Pedro, en cuxo atrio está unha das aras mencionadas- cara a unha arenosa leira (celt gal *laria >ie *plaria) ou campo de cultivo, da Galicia profunda interior, non lonxe de San Pedro de Oburiz. Nesa leira ou campo, érguese unha gran rocha xunto ao camiño, ostentando no seu facies vertical o que parece ser, unha enxeñosa representación, non exenta dalgunha torpeza dunha parede, muro ou galería, rematada nun extremo por tres grandes concéntricas arcadas, o que parece a máis clara representación dunha entrada que podería ser a máis antiga representación na arte Europea do tema da porta do Hades, aclaratoria do sentido das chamadas “ferraduras”. O estrano e singular conxunto, posiblemente de comezos da Idade do Bronce, alleo ao representado habitualmente nos petróglifos galegos, complétase coas cazoletas omnipresentes en case todos os nosos petróglifos Atlánticos.

Pola nosa banda, noutros papeis e lugares demostramos que, como o sostiña César (49), non só é posible esta interpretación psicopompa dos Lares Viales, senón que o aspecto mercurial é precisamente o máis firme alicerce co que se sostén a Relixión Celta e é o máis común e natural en boa parte das actuais crenzas galegas e na relixiosidade popular do país, non sendo dificil constatar o uso e a boa saúde de todas estas crenzas compartidas por moitos labregos e mariñeiros galegos baseadas nas necesarias disposicións, as actitudes e os psychompompos preparativos para garantir, ata a súa chegada ao Paraíso, desde o momento da súa partida tras a morte, o éxito do proceloso e longa viaxe da alma dos nosos familiares e amigos.

Neste sentido cando J. Lippert (50), a finais do século XIX, no seu estudo da relixión indoeuropea reparou e estableceu definitivamente que eran os mortos os compoñentes da mesnada da Salvaxe Caza, (Wild Hunt) e que o elemento principal do tema baseábase na idea da supervivencia da alma logo da morte, deixou sentadas as bases que nos permiten agora nestes papeis relacionar, como o fixemos noutras ocasións, a Menié coa nosa Santa Compaña e coa nosa Sociedade do Oso, e coas representacións prehistóricas, antigas e medievais do tema. Numerosos autores (51) continuaron xa no pasado con disímil éxito esta moi avanzada liña de investigación.

Petroglifo escandinavo representando o transporte en barca do Sol polo Océano

“O segundo paso do sol” crepuscular e decadente, desde o mediodia ata o anoitecer é o contrapunto do poderoso e arrogante sol ascendente encumiado no máis elevado do ceo desde a mañá ata o mediodía. Precipitándose desde a altura, caendo desde o máis alto, o solar Deus da roda descende iniciando na bruñida funeraria nave ou naveta que os gregos converteron na áurea copa, kalix ou depas o cursus mariño atlántico ata a súa illa.

“Simbolizando”- tamén- “a Hostia introducida no Cáliz o descenso de Cristo ao seu sartego” (52) talvez a igrexa fíxose eco do valor simbólico e cristolóxico dunha lenda, dando plausiblemente a benvida á fermosísima historia da Demanda do Santo Graal: a procura do camiño do Sol, e do valor redentor do sacrificio de Cristo, simbolizado polo seu precioso sangue, herdando o valioso testemuño do misterio da morte e a resurrección o presente cristián, dun alto concepto espiritual do pasado pagán dos Celtas do Atlántico.

Copa do tesouro de Troia de dobre asa. "Depas". 15,5x18x8,7 Au 23 Quilates. Escavacións de Heinrich Sliemann

Foi o Graal ao meu modo de ver un cáliz ou copa, talvez non moi diferente á que o granate Helios diariamente utilizaba á tardiña, agás o día que xenerosa e excepcionalmente prestoulla ao tamén solar Hércules. Esa copa, o kalix, depas de Helios que no seu mariño cursus navegaba polas augas que circundaban o mundo de occidente a oriente en pos do mañá, pode ser o Grannos escintilante, “granate” copa, caldeiro solar na que o Deus da Roda Solar emprendía tamén para os celtas dos belos e evocadores finisterres atlánticos, cada atardecer, a occidental singradura do seu ocaso ata a Illa de Solstición, ao Outro Mundo, ao Alén ou Sidh, e é no presente cristián a esencia das fortes ilusións da alma celta: o Santo Graal ou Graal, o principio para iniciarse na pureza de Cristo, no seu estilo de vida exemplar, no seu sacrificio e na súa mensaxe de esperanza de Vida.

Cando os historiógrafos antigos desenvolvían esta idea, terían designado posiblemente por primeira vez aos galegos, recorrendo para iso a unha popular etimología, como Kallaicos “os da copa onde se pon cada tarde o sol” asociando para iso vellas historias de xeografía mítica sobre o heroe solar Hércules e o proprio sol, Helios e o máxico episodio da súa solsticial nave atlántica, convertida desde tempo inmemorial en copa "kalix" ou "depas" e máis tarde nun caldeiro.

Galicia, a Callaecia, na súa posición occidental extremada nos finisterres Atlánticos, é un dos máis emblematicos países celtas do Atlántico, quizá contendo no seu nome o celta radical *gal- ou *cal- (radical posib. relacionado con *kel-toi) que previsiblemente, moi a pesar de Pereira, seríalles propio aos galegos desde época prerromana.

Santo Graal do Cebreiro, séc XII

Mais no evocador nome da Callaecia e dos kallaicoi, quererían ver os cultos historiógrafos da antigüidade grecorromana a “os da copa”, á vez que nas súas descricións dos finisterres atlánticos Kallaicos para agrado dos seus lectores dramatizaban e intensificaban as nosas postas de Sol da Gallaecia, coa súa maxia e a súa intriga, en claves de xeografía mítica e sacra. E de ser certa nosa autopsia, ou algo máis que unha erudita fantasía, a idea, seica manifestada pola vontade de non decepcionar ao avisado lector grecolatino, foi logo ben recibida e adoptada tamén polos escritores galegos da Idade Media quen sostiñan que Galicia era voz que proviña de Cáliz, e logo polo pobo, pervivindo dalgún modo no noso país e na nosa tradición heráldica e historiográfica. Celebrando os infantes no Novo Mundo as súas misas de campaña a comezos da Idade moderna e cos terzos na Hespaña dos Austrias, ao soar a campá e levantar o cáliz mostrando a Hostia Consagrada o sacerdote erguían galegos ao ceo os azuis estandartes do cáliz de ouro do Reino de Galicia con berros xubilosos invocando (Vicetto) os seus inmemoriais privilexios, mentres o resto doutras compañías e reinos hispanos humillaban os seus (53).

(1) “Do bendito San Amaro, a xente sabe referir a coñecida historia da súa viaxe en precura do Paraíso, cómo desembarcóu en lonxanos países, atravesóu con moitas penas unha gran serra, e chegou por fin á porta do lugar en que estaban os Patriarcas e os Profetas; a poder de moito pedir, deixárono guichar por un buratiño, mais axiña o mandaron marchar, e cando volvéus a onde tiña o seu barco xa ninguén o coñecía, porque íl pensaba que non estivera mirando máis dunha miguiña e resulta que estivera trescentos anos”. Vicente Risco, “A Fé e o Sentimento Relixioso” in Historia de Galiza (Ramón Otero Pedrayo, Director), vol. I Etnografia, p. 340. Bos Aires, 1962.

(2) Plinio N. H. IV, 119.

(3) Ptolomeo 2, 6, 63.

(4) Co cristianismo non desapareceron os vellos lugares de culto, seguindo a pauta sinalada por San Gregorio, nada se perdeu, só se transformou para que se puidesen seguir conservando os ancestrais ritos primordiais, e así se mantivo sen grandes cambios a piadosa e inveterada costume de acompañar ás almas dos nosos amigos e da nosa liñaxe, e sobre todo a obriga, establecida polo pagán Don para os mortos, e universalizada polo cristián Santo André, discípulo de Cristo de que “A Santo André de Teixido vai de morto ou que non foi de vivo”.

(5) Isto deu pé á demora dos romeiros no camiño para visitar innúmeros santuarios e reliquias dos arredores, orixinándose así un vello Camiño dos Romeiros entre o mosteiro de San Martín de Xuvia e Santo André de Teixido. Un camiño cristián moi peculiar e antigo, perdéndose na noite dos tempos, considerando que no ano 844 o mosteiro de Xuvia era xa un vello lugar de culto, “olim de semper sacrato”, que converxe na necrópole de Xuvia, un camiño cristián que se funde co fúnebre cortexo do pasado. Este camiño de iniciación á morte foi percorrido por Frei Martín Sarmiento un verán do ano 1755. Hóspede en Xuvia do prior ilustrado Frei Felipe Colmenero, Sarmiento partiu para Santo André acompañado do seu irmán a lombos dunha mula, e deixounos unha detida descrición do itinerario.

(6) Isto non é novo, ten profundas raíces indoeuropeas nun remoto e común horizonte cultural, desde o Neolítico, onde se representas as portas (motivos impropiamente chamados “de ferradura”) de acceso ao alén e a propia viaxe por mar, ata os tempos da dominación romana cando os túmulos se erixían ás beiras dos camiños, e sobre todo dos camiños de peregrinación. A relixión asistía e confortaba, dispondo para esta viaxe fantasmal diversos axentes psicopompos, acompañantes de ánimas benditas como o moucho (se non sería máis apropiado dicir mochuela posible e residual sobrevivente na Athenea Parthenos grega) relacionado coa soberana e virxinal Gran Deusa Nai, ou como o multiforme Hermes galego de triplo ou cuádrupla face, como o hermatena de Amorín, atopado nun cruzamento de camiños e previsible antepasado dos cruceiros do noso presente cristián no pasado pagán da dominación romana.

(7) ¿Qué relación, hai de habela, entre o monte de Donón e as súas aras pro salute, co camiño, viaxe e peregrinar das almas dos que tiveron menos sorte, ata as illas dos ben aventurados, a illa de Solstición de San Trezenzoncio, da Eterna Mocidade, dos Ben Aventurados, entre a elevada fortaleza e celeste Casa de Don e que precedeu á descrita nas historias de San Brendan e de San Amaro celeste Xerusalén de San Pedro coas súas murallas, a súa porta e a súa fechadura [...]? En Galicia, como se evidencia en Santo André de Teixido e en moitos outros santuarios, cando alguén salvándose miragreiramente dunha morte anunciada, supera un perigo extremo, visita ao santuario do santo protector, mesmo amortaxado e dentro do cadaleito que previsiblemente nin sequera tería ocasión que utilizar de non mediar a intercesión divina por perderse o seu corpo no mar, deixándoo como ex voto no templo. Hoxe desapareceron todos os cadaleitos da igrexa de Teixido que practicamente ata fai relativamente pouco tempo gardábanse no templo, non porque non se sigan traendo, senón pola frivolitas temporum, e o horror á morte. Sería lóxico pensar que todas as aras de Donón, depósitos fronte ás paradisíacas illas Atlánticas nun santuario de peregrinaxe ao alén, ofrendadas pro salute “ao Deus Lar da Elevada Cidade Fortificada” DEO L/ARI B/EROB/REO/ ARAM/ PO [SVIT] P[RO] S[ALVTE], poderían corresponder á temperá manifestación ou precedente deste costume, buscando por iso intencionadamente parecerse aos ronseis funerarios, e aínda conter elementos propios dos psychopompos precursores dos “petos de ánimas”.

(8) Pindari Carmina. Edición Sneidenwin, T 1, pp. 17-18, versos 70 e ss. ex H. D'Arbois de Jubainville. El Ciclo Mitológico Irlandés y la Mitología Céltica. Edicomunicación. Ripollet (Barcelona 1996).

(9) Segundo Rodríguez Colmenero: “O feito produciuse como consecuencia dun intenso labor de prospección levada a cabo desde 1962 ata 1964 en toda a península do Morrazo polos Massó, José María e Enrique, e Bouza Brey mesmo. Froito de tales poesquisas foi o achado dunha serie de pequenos monumentos votivos, algúns con epígrafe e outros desprovistos del, procedentes sobre todo do linde dun gran terreo acoutado, contiguo ao mencionado, en realidade un castro” [cf. F. Fariña Busto. Donón en Gran Enciclopedia Galega, IX, 177 ss. “acerca dos epígrafes realiza unha breve descrición do conxunto sen profundar na súa complicada problemática”] In Antonio Rodríguez Colmenero, Mougás y Donón: Dos Santuarios Rurales Galaico-Romanos del Litoral Atlántico, in El Museo de Pontevedra, tomo 51 1977, p. 387.

(10) Antonio Rodríguez Colmenero, Mougás y Donón: Dos Santuarios Rurales Galaico-Romanos del Litoral Atlántico, in El Museo de Pontevedra, tomo 51 1977, p. 387.

(11) F. Bouza Brey, J. Mª Álvarez Blazquez e E. Massó Bolívar: Las aras del santuario galico-romano de Donón (Hío, Cangas), Cuadernos de Estudos Gallegos XXVI, 78, 1971, 64 ss.

(12) Cando só el e Fernando Alonso Romero, alumando como fareiros do fin do mundo o deserto arqueolóxico galego dos anos 80, mantiñan e alimentaban a potente chama da celticidade do país, cubríndoa da xa residual, pálida alonsinea e bermeja xiada, entón vendaval nivo-glaciar.

(13) [...] Céltico é tamén o nome de Nerga < *nerica e, tal como queda xa agora determinado polo étimo e pola base, o de Liméns < limenes. Restan pendentes dunha aclaración completa os de Pinténs e Hío, aínda que non é probable que estes vocábulos poidan proceder de lingua diversa que á que profillamos Donón, Nerga ou Liméns.

(14) K. Meyer, Der Irische Totengott, p. 540 ss, 291 ss. Ex Mª del Henar Velasco López.

(15) Referindo xa previsiblemente a crenza expresada nos Dindshenchas unha interpreatio cristiá, esencialmente coincidente coas coñecidas e populares crenzas e tradicións mariñeiras galegas actuais do lugar de Donón (Alonso Romero), pois dise aló que as almas dos afogados van a unha das illas Cies, a que aínda permanece despoboada.

(16) Engade Colmenero “Ao noso modo de ver, para a primeira das lecturas non existe fundamento no que se refire ao Libero inicial, xa que se deixaría din incluír a problemática letra final da primeira liña, podendo lerse a suposta terminación, Breo, de xeito autónomo; e moito menos no caso da número 2. En cambio len Bibero na número 3, ao noso modo de ver sen razón xa que o tamén suposto B inicial do vocábulo é un R. Con todo, é mérito destes investigadores o individualizar o termo Breo [...] Case unha década máis tarde [...] [Nos últimos tempos abunda na mesma opinión], I. Millán rexeita como inviable a versión Libero dos primerios estudosos dos epígrafes, negando a presenza de Baco nos cultos de Donón e incorporando Breo, tras rebater a súa natureza antroponímica, ao segmento teonímico, de tal xeito que o nome da divindade sería Viberobreo (tamén con b inicial como variante) e nun caso Viberobreoro.

(17) Antonio Rodríguez Colmenero, Mougás y Donón: Dos Santuarios Rurales Galaico-Romanos del Litoral Atlántico, 1997, pp. 389-390: “trátase” -continúa- “da formulación dun teónimo composto, paralelizable, no que respecta á asociación deo lari, cunha inscrición votiva de La Oliva, na rexión estremeña [CIL II, 804: ...Diis Laribus Gapeticorum gentilitatis, en La Oliva, Cáceres], entre outras, e, no que se refire á súa formulación múltiple, con teónimos tan complexos como os Lares Inmuncenbaeci Ceceaeci, Lar Circeiebaecus Proenetiaecus, Dii Ceceaeci Tribales [Cf. A. Rodríguez Colmenero, Aquae Flaviae..., 163, 160, 177, respectivamente], etc”.

(18) Sinalando Rodríguez Colmenero a continuación tamén que “Una característica que, en general, toman de la estela es la ausencia de decoración, y a veces hasta de labra, en el tercio inferior, presentando casi todas [las aras] una base apuntada e irregular para ser hincada en tierra. Ello demuestra que los exvotos eran colocados de pie y clavados en el suelo natural, dentro de un ámbito sagrado y abierto en las inmediaciones del sacellum techado de la divinidad, si es que tal fanum existió en algún momento y no se trata de la perduración de un santuario prerromano a cielo abierto, de raigambre prehistórica, como dan a entender los petroglifos descubiertos en el entorno”. Antonio Rodríguez Colmenero, Mougás y Donón: Dos Santuarios Rurales Galaico-Romanos del Litoral Atlántico, 1997, p. 392-3.

(19) Illas dos Deuses [Ceciegaecos “dos Cegos”].

(20) Cf. os castros ou cidades fortificadas na Hispania Céltica de Adobriga, Colubriga, Flaviobriga, Avobrigra, Langobriga, Talabriga, Conimbriga, Caetobriga, Merobriga, Larcobrigra, Nertobriga, Mirobriga, Caesarobriga, Segobriga, Arcobriga, Nertobriga, Deobriga, etc.

(21) Que ao perder o seu sentido, seguindo o sinalado por Max Müller lóxico proceso do mito converteríase en Galicia nun anano ou ancián zoqueiro que colga pequenas zoquiñas nas pálpebras dos nenos. Mais cando a un neno péchanselle os ollos (Os vivos abren os ollos, mais aos mortos péchanselles) exclámase a modo de advertencia “vaite levar Pedro Chosco”, isto é, “se pechas os ollos, Pedro Chosco pensa que estas morto e lévate con el”, aludindo clarísimamente a un condutor e resultando a frase unha velada ameaza.

(22) Residencia de señores xurisdiccionais celtas, nobres galaicos provinciais, non provincianos, coas súas masivas importacións de viños, aceites, e luxosas vaixelas como nas uillae da ría de Ferrol, Littorina e Noville e coas súas piscinas e previsibles exportacións de conservas de peixe.

(23) Psb. Insulae Caeciliorum “Illas dos cegos” Illas *Çisilias> Illas Cíes ; Sancta Caecilia> Santa Isilia> Santa Icía. En termos de Xeografía Sacra Estas Illas equivalen á misteriosa rexión onde, tras ser vencido na batalla de Mag-Tured, raíña Thetra, xefe da deforme mítica raza irlandesa dos Fomorianos, afín, segundo fáinolo pensar D'Arbois de Juvainville ao afastado territorio onde, sobre os heroes mortos nas guerras de Tebas e de Troia, tras ser vencido por Zeus na batalla contra os Titáns reina Cronos.

(24) Recentemente un escritor descubriunos en significado dunha das máis populares cancións galegas, tan popular como A Rianxeira: «Ai, Pepito, adeus!/ Ai, Pepito, adeus! / Ai, Pepito, por Deus, non te vaias! / Quédate connosco!/ Quédate connosco!/ Non te vaias á praia para afogarte! / O que nos pasou a nós [os afogados]/ vaivos a pasar a vós!».

(25) [...] a carga decorativa destes pequenos monumentos corresponde ás cornisas, que, a tenor do perfil que presentan, podemos dividir en triangulares, rectangulares planas, rectangulares planas co foculus en resalte, entre as que figuran dous exemplares co campo anterior subdividido en casetóns verticais, e de perfil indeterminado por mor da fractura. As triangulares corresponden aos números 1, 10, 16, 19, 26, 29, e 31. Os motivos decorativos empregados adoitan ser hornacinas [as portas do Hades] 1, 10, 16, crecentes voltos cara arriba ou cara abaixo (1, 31), aspas ou triángulos entre liñas horizontais (1, 26, 29), pulvilli ou acróteras incipientes (10, 19, 29) e arquerías, (19, 26, 29). As aras de cornixa rectangular plana son as dos números 4, 12, 20, 22, 23, 24, 28, 30. A gama decorativa que as adorna vén ser parecida á que locen as de cornixa triangular, isto é: pulvilli e foculi ben marcados na cara cenital (catro na nº 20), bandas incisas horizontais (nº 28) arquerías, estrías e aspas (nº 4, 12, 22, 23, 24). As mesmas características para as chás de foculus realzado, que se concretan nos exemplares dos números 18, 21, 25, diferenciándose as dos números 11 e 25 en que locen crecentes e casetones verticais rectangulares na cara anterior. [...] Por outra banda, a decoración simultánea e frecuente de ata tres caras ([a] anterior e [as] laterais), a reiteración de motivos ornamentais e ata a semellanza de peculiaridades epigráficas e paleográficas en case todos os exemplares fan pensar nun período relativamente curto de tempo en que a moda epigráfica, plasmada sobre ofrendas votivas, estivo en vigor. ¿Cando? O epígrafe nº 1 é o único [segundo Colmenero] que fornece criterios paleográficos (S invertida, L con trazo inferior colgante) de certo valor para poder considerar tardío todo o conxunto. O que vén avalado, ademais, pola frecuencia de posuit como fórmula de consagración. En todo caso, da fórmula pro salute ningunha consideración cronolóxica pode extraerse xa que a súa vixencia abarcaría desde os Xullo-Claudios ata a Tetrarquía”. Antonio Rodríguez Colmenero, Mougás y Donón: Dos Santuarios Rurales Galaico-Romanos del Litoral Atlántico, 1997, pp. 392-393.

(26) Sostén tamén a este respecto Rodríguez Colmenero: “Os dedicantes aparecen poucas veces nos formularios epigráficos, ou porque nunca figuraron expresos, ou porque desapareceron debido á mutilación das aras e dos seus textos respectivos. Con todo, cremos poder rescatar para a inscrición nº 2 o dedicante contido baixo a sigla V do final; para a nº 3 os Ronni, que actuarían como grupo social ou xentilicio nunha dedicatoria que sería colectiva; para a cuarta, Vla-nvi (nexo a-n na terceira das letras do renglón, un novo colectivo, que torna insostible a versión pos/uit +++ de G. Baños. Na nº 13, a dedicante é unha muller, Eburna, que ofrenda a favor da súa filla, cuxo nomee, por outra banda, descoñecemos. Outra muller, Coemia, resulta a dedicante do epígrafe nº 14, pero é o único que se le, xunto coa fórmula posuit, xa que a inscrición carece da parte superior. No que respecta ao formulario, en ningunha das aras aparece a coñecida fórmula V.S. L. M., ou equivalentes. Entre as reconocibles, a máis repetida é aram p(osuit) (números 2, 3, 5, 6, 7, 9) ou simplemente p(osuit) (números 4 e 14), e finalmente pro salut(e), ao interpretar o ara nº 1 do corpus de G. Baños, non como Deo Lar/rio Bre/ou Bro/ [s]an(c)to, que en absoluto atense ao que se descobre na inscrición, senón como Deo La/rio Bre/ou <p>ro/salute. A única objección que cabería facer a esta lectura concretaríase en que a p de pro é, en realidade, b sen pechar. Mais tal lapsus é explicable de múltiples xeitos, entre outras polo simple erro ou por confundir fonéticamente ambas as sílabas un lapicida talvez analfabeto. Antonio Rodríguez Colmenero, Mougás y Donón: Dos Santuarios Rurales Galaico-Romanos del Litoral Atlántico, 1997, p. 391. Pola nosa parte, segundo pensámolo os supostos Ronni, que segundo Rodríguez Colmenero na estela nº 3 “actuarían como grupo social ou gentilicio”, mellor responderían verosimilmente á latinizada terminación do aumentativo da voz celta Breo > Breonius (tipo larpeiro, larpeirón; cano, cannon, Munia, Munniona, etc.).

(27) Donn, como Bibero Breo *upero/brigos é un inequívoco epíteto do segundo ou do terceiro paso de Deus, no esquema da xa en precedentes capítulos visitada unha, trina e polítécnica divindade solar, con variados epítetos: Dagda “O bo Deus” Eochaidh Ollathair “Pai de todos? porque todas as almas proceden de Deus, é o Dis Pater de César Galli se omnes a Diche patre prognatos praedicant idque ab druídibus proditum dicunt, o Rúad Rofhesa “o vermello de gran coñecemento”, o señor dos mortos, é tamén o epíteto irlandés Nudd ou Nuado (un dobrete) coa raíz *neu-d que ten connotacións de “suxeitar”, “coller con esforzo” (Monteagudo García, amable comunicación; J. Pokorny, Indogermanisches Etimologisches Worterbuch, Berna 1956, p. 25; Meyer-Lübke, Romanisches Etym. Wort. Heildelberg, 1925) benvida polo seu alcume “brazo de prata” airgedlám aínda que o asocie a interpretatio romana ora a Marte, a Silvano ou a Neptuno. Corresponderíase con Nodens un deus da saúde de carácter psychopompos revelado na súa estreita asociación cos cans, cuxas figuras apareceron en gran número nun templo de Lydney do ano 365, máis ou menos coincidente coa época das aras de Donón, xunto ao río Severn, en Gloucestershire; considéranselle tamén outras innumerables etimoloxías, identíficado como un nubeiro ou deus “facedor de nubes” celeste; é en Gales Llud, Nudd ou o Lludd Llaw Ereint, dos Mabinogi. Segundo Geoffrey dedicaríaselle un templo Parth Lludd dando lugar ao topónimo actual Ludsgate sobre o que se alzaría máis tarde a catedral de San Pablo en Londres, nome que os Anglosaxóns traduciron como Ludes Gaet. É tamén verosimilmente o Lot da lenda Artúrica.
Reflectido con máis detalle e claridade esta concepción do “terceiro paso” do solar deus dos mortos, do Alén celto-cristián da época do santuario de Donón, para Galicia o Commonitorium de Orosio cóntanos como as almas procedian de Deus saíndo do ceo por unha porta, retornando logo previsiblemente por outra porta ao final da vida humana tras purgar os seus pecados, á unidade de Diós. Prisciliano, nos momentos nos que se erixían as aras de Donón (ex Orosio) “docens animan quae a Deo nata sit, de quodam promptuario procedere [por una porta de saída], profiteri ante Deum se pugnaturam, intrui adhortatu angelorum: dehinc descendentem per quosdam circulos a principatibus malignid capi, et secundum voluntatem victoris principis in corpora diversa contrudi, eisque adscribi chirographum. Unde et Mathesim praevalere firmabat, asserens quod hoc chirographum solverit Christus, et afixerit cruci per passionem suam […] Deinde dixerunt Angelorum, Principatuum, Potestatum, animarum ac daemonum, unum principium, et unam esse substantiam: et vel archangelo, vel animae, vel daemoni, locum pro meritorium qualitate datum esse, utentes hoc verbo: Maiorem locum minor culpa promerunt. Mundum novissime ideo esse factum, ut in eo anima purgarentur, quae ante peccaverunt […] ac sic omnes peccatorum animas post purgatione conscientiae in unitatem corporis Christi esse redituras" [a través doutra porta de entrada].

(28) Antonio Rodríguez Colmenero, 1997: Mougás y Donón: Dos Santuarios Rurales Galaico-Romanos del Litoral Atlántico, cf. no aparello crítico p. 402, nota 57 .

(29) E aínda que o folclore galego non nos revelou o nome do seu pai, nin o seu carácter de psychopompos, ou de acompañante dos mortos, adiantamos que mentres nas Illas británicas é o psychopompos San Xosé de Arimatea, o seu pai é en Galicia, seguramente, San Roque, que nas versións máis antigas aparece lucindo as insignias de San Pedro, de Santo André e de Santiago e cunha nena que sinala un profundo corte (non chagas) sobre o seu xeonllo.

(30) Sucedéndolle o mesmo que nos primeiros encontros de Pwill con Rhiannon.

(31) Facéndose xa de noite, veu un home rico de Arimatea, por nome Xosé, que fora tamén el discípulo de Xesús. E chegándose a Pilatos pediulle o corpo de Xesús. Entón Pilatos mandou que lle fose dado. E Xosé tomando o corpo envolveuno nun lenzo bién limpo, e púxoo nun sartego na roca, e volteando unha gran pedra ata a boca do sartego marchou. E estaban alí María Magdalena e a outra María sentadas diante do sartego. Mateo, 28: 57-61. Cf. tamén o Evanxeo apócrifo de Nicodemo cap. XV e ss.

(32) Desembarcando a Santa María Magdalena e a san Lázaro, para cristianizar as Galias nunha escala que fixo en Marsella.

(33) “It was only natural, then, that Joseph should have been chosen for the first mission to Britain, and appropriate that he should come first to Glastonbury, that gravitational center for legendary activity in the West Country. Local legend has it that Joseph sailed around Land's End and headed for his old lead mining haunts. Here his boat ran ashore in the Glastonbury Marshes and, together with his followers, he climbed a nearby hill to survey the surrounding land. Having brought with him a staff grown from Christ's Holy Crown of Thorns, he thrust it into the ground and announced that he and his twelve companions were "Weary All". The thorn staff immediately took miraculous root, and it can be seen there still on Wearyall Hill. Joseph met with the local ruler, ARVIRAGUS, and soon secured himself twelve hides of land at Glastonbury on which to build the first monastery in Britain. From here he became the country's evangelist. Much more was added to Joseph's legend during the Middle Ages. He was gradually inflated into a major saint and cult hero, as well as the supposed ancestor of many British monarchs. He is said to have brought with him to Britain a cup, said to have been used at the Last Supper and also used to catch the blood dripping from Christ as he hung on the Cross. A variation of this story is that Joseph brought with him two cruets, one containing the blood and the other, the sweat of Christ. Either of these items are known as THE HOLY GRAIL, and were the object(s) of the quests of the Knights of King Arthur's Round Table. One legend goes on to suggest that Joseph hid the "Grail" in Chalice Well at Glastonbury for safe-keeping. There is a wide variance of scholarly opinion on this subject, however, and a good deal of doubt exists as to whether Joseph ever came to Britain at all, for any purpose” in páxina web ex David Nash Ford 2001.

(34) “[...] desde as súas orixes indoeuropeas pola súa capacidade de portar ideas e mensaxes de transmitirnos información, factores estes, pois que con soportes non verbais as bandeiras atan e unen aos homes, [pondo aínda hoxe] [...] á Vexilología en estreito contacto coa Semiótica e a Xestálica”. Xervasio de Tilbury refire como, “Impresiones ymaginum pictarum in vexillis Dominus instituit quando divisit in heremo tribus duodecim per quatuor acies, unicuique aciei digniorem principem preponens Num. 2] et in suo vexillo sculpturam imprimens, ut in vexillo Iude leonem [Gen. 49:9], Ruben mandragoram [Gen. 30:14], Dan serperntem [Gen. 49:17], posuitque ternas tribus in acie, et fuit id actum secundum ea que acciderat unicuique illorum”. Xervasio de Tilbury, Otia Imperiala, I. 21. p.140.

(35) Xervasio de Tilbury, Otia Imperiala, I. 21. p.140.

(36) As análises que G. Dumézil realizou nos esquemas relixiosos dos diferentes pobos indoeuropeos, revelaron que a primeira función soberana era desempeñada e compartida por unha parella antitética e Fernández complementaria á vez e que, sobre o plano humán correspóndese claramente á vinculación entre o sacerdote e o rei. B. García-Albalat. Guerra y Religión en la Gallaecia y la Lusitania Antiguas, 1990, p. 184.

(37) Esta dualidade da soberanía compartida materialízase nuns binomios que traslucen, a grandes liñas, as actuacións e carácteres da parella suprema: día-noite; brilante-escuro; pacífico-violento; regulador-barullento; computador-desestabilizador; desligador-ligador; xurista-meigo; mocidade e beleza-vellez, e fealdade; etc. Nos diferentes pobos indoeuropeos constátase ese binomio nas parellas formadas por: Mithra/Varuna, Tyr/Odhin, Dagda/Ogmios e en Roma permanece na epopea fundacional da cidade, onde Numa contraponse a Romulo. “Esta parella [anota a autora] tradúcese enun antigo esquema de oposición entre Dius Fidius e Jupiter Sunmanus. Ver: Georges Dumézil, Mitra-Varuna, Essai sur deas representations indoeuropeennes de la souberaineté. Presses Universitaires de France. París 1940. passim e do mesmo autor: Les dieux deas Germains, Essai sur la formation de la réligion scandinave. Presses Universitaires de France. Paris 1959, pp. 58-66. Sobre a parella Dagda/Ogme ver Françoise Le Roux: La religión de los Celtas en Las Religiones Antiguas Vol. III. S. XXI. Madrid, 1981, pp.109-183.ibid. B. García Fernández-Albalat. Guerra y Religión...1990, p. 184-185 e nota 4 da páxina 185.

(38) B. García Fernández-Albalat. Guerra y Religión en la Gallaecia y la Lusitania Antiguas, 1990, p. 184-191.

(39) Esta confusión, pensamos nós, desaparece, ou carece de sentido na concepción teista trinitaria dos tres pasos do sol, un primeiro paso xerador e fecundo, un segundo paso descendente e crepuscular sobre o mar, e un terceiro paso de entrada do diying god na terra e o outro mundo, onde xulga e rescata ás almas, que expomos máis abaixo. Respondería segundo vémolo á idea do primeiro paso celeste, o esplendente, brillante e relucentes Marte/Apolo Celta Sabio, Segos vitorioso, etc., mentres que o mesmo deus no seu aspecto decadente, ata ás confrarías de guerreiros, e ás almas e condúceas ao Alén como San Pedro, San Roque ou San Cristobo.

(40) B. García Fernández-Albalat. Guerra y Religión en la Gallaecia y la Lusitania Antiguas, 1990, p.191.

(41) “Se cadra haxa que reflexionar sobre a coincidencia destes dous feitos, sobre todo se se vencellan cos seguintes datos: 1º Existencia de culto ao deus Setanta que non é outro que o primitivo nome de Cuchulainn.; 2º Cesar concibe ao Mercurio galo como deus dos camiños, calidade que en Irlanda é atribuída ao fillo de Lug, Cúchulainn (Setanta é “o camiñante”); 3º En Galia con todo, esta característica é asumida por Ogmios que representa o papel de Heracles, visto que Cúchulainn é un teónimo tipicamente irlandés. Como conclusión a estas interrelacións é precido preguntarse se existía se cadra, entre Ogmios “o camiñante” e Setanta unha equiparación, sería posible unha resposta afirmativa e estro demostraría novamente o estreito paralelismo existente entre a relixión irlandesa e a gala” B. García Fernández-Albalat. Guerra y Religión en la Gallaecia y la Lusitania Antiguas, 1990, p. 196.

(42) Luciano de Samosata, Discursos, “Hercules” 1-7.

(43) César B. G. VIN. 17.

(44) “[...] A black hasty, swarthy, [...] man in the front rank of that band; seven chains arround his neck ; seven men at the end of each chain; he drags along these seven groups of men, so that their faces strike against the ground, and they revile him until he desists. Another terrible man is there, and the ponderous stone wich powerful men coud not raise, he sets on his palm and flings on hihg to the height a lark flies on a day of fine weather; a club of iron at his belt.” “I know those men,” quoth Fergus: Triscoth the strong man of Conchobar’s house; it is he tha flings th stone on high. Ercenn son of the tree stewards, he it is in the chains.” 24 [...] Fer dub dian temhnighe temerdha i n-airenach na buidhne sin. Seacd slabhradha ima bragaith, moirseser i ccinn cacha slabhraidh. Do srenga-son na sech moirseser sin co m-benann a srubha fri talmain, co tabrait athais fair, co fostann. Ata fer uathmar oile ann, & in nertlía na tocbait na trénfir, cuirid-siomh for a bhois & curid in n-airdi uiret téid uiseog illó ainle. Dertaslorcc iaraind for a chrios. Ro fetar-sa na firsin, ar Fergus, Tioscatal trefer tigi Concobair, is é cuires an líg a n-airdi, Ecenn tri m-brugaid is e fil is na slabradaibhd. Cf. Tomás Ó Concheanainn, “The textual tradition of Compert Con Culainn”, Celtica, 21 (1990) 441-55.

(45) A San Bartolomeu, patrón de moitas parroquias galegas, fáiselle en Alais, Castro Caldelas, un pan ázimo, sen fermento en forma de roscas, e na procesión leva unha nun brazo. Na liturxia popular galega existe un responso a San Bartolomé, moi difundido e con moitas variantes. Risco recolle en Melide entre outras “Glorioso San Bartoloméu/, na sua santa cama está/, o seu santo pau colléu/, polo seu santo camiño andou/, con Dios Noso Señor encontrou/. Para onde vas San Bartoloméu?/ Pró seu santo reino vou/. Vólvete San Bartoloméu/, que che hei dar un don/, que nunca dei a femia nin varón/: Que onde San Bartolomeu sea nomeado/, nadie será preso nin arrastrado/, nin de lobo nin de loba/, nin de can nin de cadela/ nin doutras abichuguillas feras. E sinala entre as variantes do responso de San Bartolomeu recollidas por Lence Santar en Mondoñedo: […] San Silvestre e San Silvan, prende ao lobo e ceiba o can/ e os rapaces e os embreados/ andan coa lengua enrellada/ como a rella do meu arado”. Risco, Etnografía, I 340.

(46) Le Roux, Le dieu Céltique aux liens. De l’Ogmios de Lucien â l’Ogmios de Dürer. Ogam XII, (2-3), 1960, pp. 221-222.

(47) B. García Fernández-Albalat. Guerra y Religión en la Gallaecia y la Lusitania Antiguas, 1990, p. 268.

(48) E non Buriz, pois este nome pos. proviría do antropónimo Oburicius.

(49) B. G. VIN. 17 “A divindade que máis veneran é Mercurio. As súas estatuas son as máis numerosas, ven nel ao inventor de todas as artes, considerándoo como o guía dos viaxeiros nos camiños e o que ten o poder para outorgar as maiores gañancias monetarias e favorecer o comercio é o principal alicerce da relixión Celtoatlántica.

(50) J. Lippert, Die Religionem der europäischen Kulturvölker, Berlin 1881, p. 154

(51) W. Schwartz, Der heutige Volglaube und das alte Heidentum, Berlin, 1850 (Programm deas Fiedr. Wenderschen Gymnasiums).

(52) Vid.: "ut in nomine Iesu omne genu flectatur caelestium, terrestrium, et infernorum" (Catechismus Romanus ad Parochos, por Nicolao Pérez; 1898, p. 56).

(53) Benito Vicetto conta como arrestados os galegos por esta actitude defendían o seu privilexio por non deixarse invadir polos islamitas, fronte ao que infaustamente acontecese no resto da Hespaña onde foi violada a santidade das igrexas, profanáronse as sacras formas e foron convertidos moitos templos en mesquitas.