| | LATINO,
CÉLTIGO, LUSITANO Son (Pena 1995; 1999) probablemente latino
provinciais e ata sen dúbida provincianas, a pesar do que algún
lingüista di pensar a este respeito, as tres grandes inscricións de
Lamas de Moledo, de Cabeço das Fraguas e de Arroyo de la Luz (21)
- as dúas primeiras localizadas en Portugal -, escritas ao parecer, segundo
andan repetindo, en Lusitano, "nova" lingua indoeuropea e ata
céltiga (22) para os que aprofundan máis na discusión
sobre a súa filiación (23). A historia desta hipotética
lingua comezou (24) cando en Lamas de Moledo, a fins do século
II d. C. - segundo cremos, a pesar do que ata hoxe adoita dicirse, ha de aceptarse
esta data a partir de agora dados os datos achegados por nós no presente
estudo -, Rufino e Tirón scripserunt ou rexistraron epigráficamente
en vulgar latín como uns piadosos lamáticos baixo imperiais, tras
ter ofrendado no altar (outeiro) da Maga un añal, terían así
mesmo dado ao latino lusitano Júpiter Caeilobrigo un craso ou redañoso
porcom (Pena 1994). Precisamente polos redaños dese porco,
Schmidt (25) concluíra que, incluíndo na res
celtica ao Lusitano, daquela considerado por todos como lingua prerromana
(26), Untermann equivocouse (27) "no
seu intento de probar (cf. Untermann 1897: 69) o carácter céltico
arcaico do indoeuropeo *P en posición inicial, porque a palabra porcom
'porco' na inscrición lusitana de Cabeço das Fraguas non estaba
testemuñada nun definido contexto céltico", á vez que,
sostiña Schmidt por outra banda, que os nomes celtas das inscricións
lusitanas, principalmente topónimos, etnónimos e teónimos,
"non eran proba suficiente para establecer unha relación xenética,
porque podían ser resultado de contactos entre linguaxes" (Schmidt
1985: 325). Pola súa banda Jurgen Untermann, defendéndose
ou queixándose innecesaria e amargamente, expuxo a súa famosa "herética
convicción" (1992: 372) de que: "[…] nomes cunha letra
P inicial ou intervogálica acusen unha capa lingüística
pre-celta cando aínda non hai a mínima evidencia en contra da hipótese
de que a desaparición do P nas posicións mencionadas tivese
lugar dentro da historia propia das linguas celtas; é dicir, que haxa que
contar con dialectos celtas marxinais aos que chegou tarde ou nunca este cambio
fonético." (28) Lembremos respecto do precedente
o que, sinalando a carencia no alfabeto chamado ibérico dun grafema para
transcribir o p, expón Eulogio Losada Badía: "Sabido
es que el céltico posee una característica que lo distingue particularmente
de las demás lenguas indoeuropeas, y es que la *p indoeuropea se
pierde en situación inicial e intervocálica, y en los grupos consonánticos
interiores se modifica, con lo que las lenguas célticas carecen de dicha
p. Así, en antiguo irlandés arcaico, la palabra correspondiente
al latín pater, procedente de una forma indoeuropea común,
es athir, con pérdida de p inicial. Cierto es que las lenguas
célticas clásicamente llamadas britónicas o del grupo celta
de p, como lo son el galo, el lepóntico y el bretón, transforman
en p tanto el sonido *k del grupo indoeuropeo *kw (véase
*ekw-os > galo epo-na) como el elemento *k de la labiovelar
indoeuropea *kw (véase la forma enclítica *kwe >
lepóntico -pe, con lo que estas lenguas célticas, aun perdiendo
la antigua *p indoeuropea, poseerán con todo dicha oclusiva sorda
por innovación; pero las lenguas célticas tradicionalmente llamadas
del grupo celta de q, como lo son el irlandés y el celtibérico,
conservan tal cual la labiovelar *kw, o la transforman, por pérdida
del componente labial, en k, con lo cual dichas lenguas célticas
carecerán en absoluto del sonido p." (29)
Numerosos peninsulares, exceptuando aos habitantes das factorías gregas
e púnicas sudorientales ou orientais, utilizaron un alfabeto propio, nacido
probablemente, como a continuación veremos, na área sudoccidental,
sen dúbida indoeuropea e verosímilmente celta; trátase dunha
escritura lineal con elevado alcance, pois chegárona a adoptar na Península
ata pobos que, aínda que ao parecer absolutamente indoeuropeizados e ata
celtizados, falaban linguas segundo neste momento crese non indoeuropeas - sobre
todo polo Mediterráneo oriental -, chegando a utilizarse esta escritura
chamada ibérica ata por gran parte do actual suleste francés. Certo
que na Gallaecia non apareceron ata agora inscricións con devandita escritura,
pero si se acharon nesa zona insculturas con signos que ben puidesen reflectir
unha variante ibérica. En todo caso, dentro doutra orde, engadiremos
que abundan pola Gallaecia os topónimos indoeuropeos, particularmente célticos,
así como apareceron rexistrados sobre pedra con carácteres latinos
algúns teónimos sen discusión celtas, como en Cabeço
das Fraguas, a pesar de non ser a lingua destas inscricións ao noso parecer
senón un latín adulterado polos autóctonos celtoparlantes. Contrapunto
do bulebule da arqueoloxía Institucional do Afastado Vello Oriente, onde
o coñecemento que o home moderno chegou a adquirir sobre as antigas civilizacións
representa unha das máis admirables conquistas da Humanidade - como xa
en 1960, recoñecendo na primeira síntese sobre o tema publicada
en España a dependencia factográfica da Historia (30),
sinalouno Antonio Tovar (31) -, estes pobos extremooccidentais
portadores en principio de diferentes linguas aínda sen descifrar e condenados
pois sen selo a permanecer mudos ata os primeiros séculos de nosa era,
tras a dominación romana, estes silenciosos occidentais pobos peninsulares,
inadecuadamente chamados prehistóricos ou protohistóricos cando
gran parte deles, lonxe de ser analfabetos, dispuxeron anteriormente a Roma xa
dunha escritura lineal, posuían sen dúbida normas comúns
que, constituíndo a base de posteriores institucións, conformarían
as nosas ancestrais raíces. Lembremos rapidamente que os textos
autóctonos que a antigüidade nos legou son demasiado breves e neste
momento case que todos enigmáticos aínda, co cal non nos é
dado o coñecer a través deles - redactados os máis en escritura
chamada ibérica, outros ás veces en escritura grega e uns cantos
en escritura púnica - os milenios I e II anteriores a Cristo senón
dun modo extremadamente limitado, contrastando este feito co que nos ofrece por
exemplo o 'mundo micénico' nas suas taboiñas de Pilos, entre outras,
e iso a pesar de florecer no extremo sudoccidental peninsular, se seguimos o que
os textos grecorromanos nos revelan, unha brilante civilización. Así
en efecto, referíndose en especial á Bética, Estrabón
sinala directa ou indirectamente a existencia por aquela zona de textos xurídicos
e literarios dicindo: "[Sobre] os Turdetanos ou Túrdulos [...]
algúns pensan que son os mesmos, pero [...] segundo outros se trata de
dous pobos diferentes. Polibio atópase entre estes últimos, pois
afirma que os Turdetanos tiñan como veciños polo Norte aos Túrdulos;
[pero] na actualidade non se aprecia nengunha diferenza entre ámbolos dous
pobos. Teñen fama de ser os máis cultos dos Iberos (32),
posúen unha gramática e teñen escritos de moita antigüidade,
así como poemas e leis en verso que eles din que teñen 6000 anos."
(33) A Hispania prerromana, contra o que sostén
Javier de Hoz, expresouse maioritariamente, segundo demostrouno o comparatista
e sanskritólogo da Sorbona Eulogio Losada Badía, utilizando para
os seus documentos unha escritura autóctona, quere dicir elaborada,
cando menos como sistema, in situ, podendo si proceder algúns dos
signos hispanos, segundo confirma Losada Badía apoiándose sobre
todo en Gómez Moreno, do mundo minoico, mais nunca, a pesar do que pretenden
Javier de Hoz e algún outro, de carácteres fenicios. Mais cedamos
largamente a palabra ao profesor Losada Badía: "La
comúnmente llamada escritura ibérica, consistente en una curiosa
combinación de signos alfabéticos y de signos silábicos [...]
con ligeras particularidades formales según las zonas geográficas,
constituye fonéticamente un conjunto unitario utilizado por algunos pueblos
hispanos prerromanos para transcribir sus lenguas." (34) "[La]
primera escritura ibérica, [la] sudoccidental, a la que su descifrador
Manuel Gómez Moreno llama tartesia (35) en su obra Misceláneas,
fue luego al parecer extendiéndose, con ligeras variantes fundamentalmente
formales, por el sudeste peninsular, se desplazó más tarde hacia
el norte y fue adoptada finalmente, se piensa, por los Celtíberos allí
instalados. En cualquier caso, como lo indica Gómez Moreno, 'es notorio
que nos hallamos ante [...] fases consecutivas de una misma escritura, hecho comprobable
por el cotejo de los respectivos signarios. [...] Que la unidad fonética
entre las diversas escrituras ibéricas es prácticamente total puede
observarse comparando dos de las principales variantes [...] reproducidas [...]
en el gráfico nº 1, que, en Misceláneas (p. 275) y en
La Escritura Bástulo-Turdetana (p. 892) nos da Gómez Moreno:
la variante del nordeste peninsular utilizada por los Celtíberos, a la
que dicho autor llama 'tipo ibérico' (columna A) y que es fundamentalmente
idéntica a la levantina (llamada a veces meridional) utilizada en la zona
del sudeste hispánico, y la variante del sudoeste peninsular, designada
por [...] [Gómez Moreno] en un primer tiempo con el nombre de 'tipo tartesio'
(columna B) y más tarde, englobando un espacio territorial mayor, con el
de 'tipo bástulo-turdetano' (columna C). En efecto [...] podemos afirmar
que los fonemas y los grupos de fonemas representados por los diversos tipos de
escritura ibérica coinciden entre sí." (36) Engadiremos
aquí para rematar a opinión de Losada Badía sobre as orixes
das escrituras chamadas ibéricas: "Sobre la génesis
misma de la escritura ibérica o hispánica no existen sino meras
conjeturas más o menos divergentes. Así, mientras que Gómez
Moreno indica que 'reviste caracteres de probabilidad máxima [...] admitir
que los alfabetos ibéricos nacieron en Andalucía, como fruto de
la civilización tartesia, en fecha remota pero imprecisable hoy', y
que 'su tipo gráfico los pone cerca de lo cretense y chipriota y antes
que lo fenicio' [...], ciertos especialistas, buscando parentescos semíticos
según es moda en este género de asuntos, asignan sistemáticamente
a las escrituras ibéricas unos orígenes fenicios que, dadas las
respectivas estructuras, son poco menos que imposibles. [...] Difícilmente
comprendería uno el que un signario como el fenicio, cuyos grafemas marcaban
todos ellos aisladamente las consonantes sin ninguna indicación de vocalismo
(37), pasase a un estadio de notación silábica
[...]. Verdad es que para soslayar dificultades, no faltan los que intentan probar,
frente a la clara vieja doctrina consagrada, que los signos fenicios no eran alfabéticos
sino silábicos, asignándoles con este fin a dichos signos un virtual
apoyo vocal polivalente, por ejemplo t(a/e/i/o/u), que se realizaría
con tal o cual vocal en la elocucion (ta, te, ti, to, tu). Pero cedamos
la palabra al especialista en signarios ibéricos Javier de Hoz: 'Existe
una polémica sobre si debemos considerar [...] [la escritura fenicia como]
un silabario o [como] un alfabeto propiamente dicho, aunque deficitario de signos
vocálicos. Desde el punto de vista de la teoría fonológica
es poco discutible que verosímilmente se trataba en origen de un silabario
que no precisaba el timbre de las vocales [...], es decir en el que beth representaba
una sílaba formada por /b/ seguida de una vocal cualquiera, incluida la
vocal cero' (38). Sin desenmarañar ahora a fondo
la clave de este enredo, recordaremos que para el común de los mortales
las marcas de un signario fonético no son a un tiempo alfabéticas
y silábicas, sino que o bien transcriben un sonido aislado, ya sea éste
vocálico (a, e, o, etc.) ya consonántico (p, r, t,
etc.), o bien transcriben una sola sílaba (be, da, si, a, e, u,
etc.)." […] "En cualquier caso, si bien parecen concordar en parte
con grafemas fenicios ocho de los signos ibéricos alfabéticos orientales
(a, e, i, l, r, m, n, s) y once de los signos ibéricos sudoccidentales
(a, e, i, o, u, l, r, m, n, s, s), se ha de observar que de los quince
signos silábicos con los que las diversas escrituras ibéricas marcan
las oclusivas sólo se acercan formalmente a grafemas fenicios cuatro de
ellos (bi, ta/da, tu/du, ke/ge), dado lo cual resulta razonable buscar
orígenes extrafenicios, por lo menos, tanto para los once signos silábicos
restantes (ba, be, bo, bu, te/de, ti/di, to/do, ka/ga, ki/gi, ko/go, ku/gu)
como para los signos alfabéticos que no ofrecen rasgos comunes con los
signos semitas (o, u, en las escrituras ibéricas del Sudeste y del
Nordeste, r en todas las escrituras ibéricas)" (39)
Losada Badía apoia o seu aserto anterior cunha cita de Gómez
Moreno: 'Ya en 1943 [- di Gómez Moreno -], ateniéndome
con preferencia a la escritura nuestra más vetusta [es decir la del Sudoeste],
resulta que su totalidad de signos puede rastrearse, y tal vez con variantes felices,
en lo [...] lineal de Egipto, Creta y Chipre, aunque no con tal fijeza y correspondencia
numérica de signos, que permitan reconocer lo nuestro como trasunto exacto
de ninguna escritura oriental, y ello desde el punto de vista gráfico tan
sólo, puesto que del fonético nada sabemos. En relación con
lo fenicio hallamos, que de los treinta signos ibéricos disiente una mitad
en su alfabeto [...]; al contrario, ocho fenicios carecen de correspondencia fonética
tartesia, o bien presentan gran diversidad de formas".(40)
O Profesor Losada Badía destaca así mesmo un feito de gran
importancia para o desenvolvemento da nosa tese, e é o da parcial concordancia
entre a escritura ibérica turdetana e a grega: "De
todos modos, no sólo surgen coincidencias entre la escritura ibérica
y la fenicia, sino que existe un número semejante de concordancias entre
la escritura ibérica y la griega, atestiguada ya esta última cuando
menos hacia los años 900 u 850 antes de nuestra era. En efecto, si examinando
los signos paleohispanos vamos colacionándolos uno a uno con los correspondientes
signos griegos y fenicios, comprobaremos que estos signos griegos y fenicios se
ajustan fónica y formalmente, salvo en contados casos, a los signos paleohispanos.
Así, tomando como referencia los gráficos que nos ofrece Gómez
Moreno en La Escritura Bástulo-Turdetana (41),
se observa que los signos ibéricos del Sudoeste a, e, i, o, u, l, r,
s, s, n, bi, ta/da, te/de, tu/du, ca/ga, cu/gu y los signos ibéricos
del Este a, e, i, l, r, s, m, n, bi, ta/da, te/de, tu/du coinciden tanto
con los signos fenicios como con los griegos". [Gráficos 1, 2, 3,
4] "Sea en fin lo que fuere, el hecho de que entre los signos ibéricos
coincidan once con grafemas fenicios no implica que los primeros vengan por fuerza
de los últimos, pues las eventuales semejanzas entre caracteres pertenecientes
a sistemas distintos pueden deberse, sencillamente, no al hecho de proceder unos
de otros sino al de remontarse todos ellos a una fuente común. Esto resulta
tanto más verosímil cuanto que, prácticamente, los signos
ibéricos pudieran tener su base gráfica y fónica en signos
anteriores a los fenicios, no ascendiendo en principio estos últimos por
su parte, de todos modos, más allá del siglo X antes de nuestra
era [...]. Observaremos, como lo muestra el recuadro nº 4 dado por Gómez
Moreno en la página 275 de su obra Misceláneas (reproducido
en 1954 por Julio Caro Baroja (42) y en 1991 por Francisco Villar
(43)". 
Sinalemos
para rematar, tras esta longa exposición sobre a chamada escritura ibérica,
que segundo Losada Badía a primeira lingua transcrita con devandito signario
pode facilmente ser, dadas as características fónicas que este revela,
unha lingua céltiga. No caso de falárense de feito linguas céltigas
por grande parte da fachada Atlántica, como tenderían a mostralo
as isoglosas de determinados topónimos, hidrónimos, teónimos
e antropónimos. ¿LUSITANO? SERMO LATINO VULGARÍSIMO
Igual que nos oídos dos senadores romanos soaba a galimatías
o latín falado polos clarissimi viri andaluces, así tamén
o sermo latino provinciano (Pena 1995) falado na Lusitania ou na Gallaecia
cara a fins do século II d.C., o pretendido lusitano, resultaría
polo menos tan inintelixible entón para o Romano da Urbs como o
segue a resultar aínda hoxe para o lingüista. Infiltrado de topónimos,
hidrónimos, teónimos e antropónimos prerromanos, entreverado
con voces indoeuropeas e ata celtas - do mesmo xeito que o moderno galego conserva
palabras prerromanas, digamos "patrimoniais", celtas ou en todo caso
indoeuropeas, como burga ("fonte [de auga quente]") fronte ao
latín fons, como aramio ("terra laborable") e ata
leira (probablemente do indoeuropeo *plaria), camba ("arado")
fronte ao latín aratrum, tona ("nata", "cortiza")
fronte ao latín cortex, boroa, borona ou brona fronte ao
latín pan - por citar varios exemplos (1983: 274-275) dados por
Antonio Tovar (44) durante unha memorable intervención
en Santiago de Compostela -, o latín provinciano serviríalles só
aos letrados galaicorromanos da fachada atlántica iberopeninsular durante
o Baixo Imperio apenas para andar por casa e para facerse entender -iso si- polos
seus coterráneos galaicos e lusos. Custará seica séculos,
se é que se logra, romper o feitizo da prerromana lingua, celta ou non
celta, chamada Lusitano. Neste preito, nen aínda declarando ao seu
favor ante notario as presuntas vítimas (acnom / agnus, porcom / porcus),
conxuntamente coas testemuñas redactoras (Rufinus et Tiro), nen
aínda clamando ao ceo (Iuppiter) esquivarían os lamáticos
provinciais o erudito escrutinio agudamente rigoroso de Villar. "As
inscricións, ata aquelas en que vemos figurar nomes indíxenas, axústanse
[en realidade] ás normas usuais [latinas]; as máis das veces son
ademais froito das inquedanzas ou da actividade dos romanos inmigrantes que viñan
a Gallaecia como administradores ou como membros das forzas armadas de Roma",
sostén Díaz y Díaz, non sen engadir a continuación
valiosas observacións sobre o tempo das inscricións de Lama de Moledo
e de Cabeço das Fraguas, así como sobre a expansión e as
características do latín provinciano de entón. "Na sociedade
galaico romana [di Díaz y Díaz], só a partir do século
II d.C. obsérvanse trazos que apuntan a unha imitación provincial,
quizais debido a artesáns locais, das formas e fórmulas usuais.
Pero neste aspecto, fronte ao que ocorre noutras rexións, ata moi próximas,
é de destacar que non posuímos ningunha inscrición, segundo
creo eu saber, [engade Díaz y Díaz] que non sexa romana na lingua
e nos sistemas gráficos e culturais, aínda que abonden algúns
con elementos onomásticos indíxenas; pero nestes casos, volvo insistir
sobre iso, [recalca Díaz y Díaz] a formulación é claramente
romana." (45) A disciplina epigráfica non debería
sen máis aceptar propostas cando estas, esquecendo ou ignorando o ubi
e o quando, xogan adrede ou non cun tardío latín provinciano,
postulando sobre a lingua e a cultura correspondentes ás inscricións
peninsulares íntimas conviccións paracientíficas como lle
ocorre por exemplo ao Profesor Villar, quen, falando do chamado idioma lusitano
- como outros por suposto fixérono (46) - ao referirse
á inscrición de Arroyo de la Luz, datándoa por certo nun
momento excesivamente temperán e índoselle a man en varios séculos,
pretende pola súa banda, no seu afán por amoldar a realidade ao
desexo, darlle a pala en Trebopala como vello sentido etimolóxico
de "lago" ou "lagoa", convertendo así a Trebopala
en mera "charca do pobo" (47) á cal, segundo
Villar, irían abeberar as vacas lusitanas. Dous problemas no entanto xorden
cando menos polo que á lóxica e á lingüística
atinxe: preguntámonos en efeito por unha banda, dada a localización
xeográfica da charca en cuestión - falamos do emprazamento da litixiosa
inscrición -, como sen previa preparación ao alpinismo arranxaríanse
as sedentas vacas para rubir pola empinada rampla do outeiro, altar de pedra ou
pala ata a fonte; doutra banda, pensamos que Villar quizá haberase sentir
incómodo ora cando se atopa con ríos bautizados Palanta,
acusados por el, seguindo a súa lóxica, de ríos acuosos (48)
ou con menos lóxica aínda de ríos encharcados, aos que discorrendo
estes a través dun pedregal quizá lles conviría máis
axeitadamente o apelativo "pedregosos" (pala = "pedra",
de onde ás veces "protección") (49),
ora, a pesar do que sobre este nome argumenta devandito autor, cando innovando
contra vento e mareas por persoais necesidades comparativas, asígnalle
ao sánskrito Viçpâla-, a pesar de significar esta palabra
segundo constante doutrina entre os sanskritistas "Protectora (pâla-)
do Pobo (viç-)", o mesmo cualificativo que aplica el a Trebopala,
é dicir o de "charca do pobo"; en boa lóxica, engadamos
aquí, habería que encasquetarlle entón así mesmo ao
sánskrito Lokapala- (cuxo sentido ata chegar Villar era para todo
bó sanskritista "Protector [pala-] do Mundo ou do Universo
[loka-]") idéntico razoamento, se así pode dicirse,
véndose pois Villar case obrigado a considerar devandito termo como "charca
universal" (50). Polo que á datación
das inscricións epigráficas respeita, as cousas, como en todo, han
de facerse con método. Partindo fundamentalmente das formas que ofrecen
as letras dos numerosos miliarios romanos presentes na Gallaecia, Luís
Monteagudo García estableceu un catálogo diacrónico con tipos
básicos que permite datar, entre outras, as inscricións latinas
(Pena 1995) chamadas "lusitanas", asignándoselles a estas
últimas como datas, seguindo devandita pauta, a segunda metade do século
II d. J. C. Os epígrafes en efeito, expresándose cun alfabeto latino
evidentemente nunca anterior á conquista romana, van desde aí co
paso do tempo variando, xerándose na súa evolución - segundo
o nivel cultural de quen se expresa, segundo o obradoiro, segundo o lugar, etc.-,
diversos tipos de letras, minúsculas cursivas, maiúsculas, mostrando
variacións claramente datables se se seguen os coñecementos paleográficos
e epigráficos que a todo serio investigador na materia debe interesarlle
posuír. Se o lusitano, a postulada nova lingua indoeuropea, resulta
ser pésimo latín vulgar, ¿qué lingua se falaba
entón na Gallaecia e na Lusitania ao producirse a conquista romana?
Pois nen máis nen menos que a lingua á que corresponden numerosos
topónimos e teónimos unánimemente considerados como celtas,
presentes non só na epigrafía e na diplomática galegas, senón
todo ao longo e largo da península, lingua que de ser auténticos
os fenómenos ilustrados por Robert Omnès seguiría actuando
aínda hoxe como lingua celta residual, como forza tectónica de bioxenética
lingüística, no galego e no castelán. "CUMMULATIVE
CELTICITY" Pola nosa banda, excluíndo a nosa tese comparatista
como así os modelos invasionistas demasiado ousados, consideramos que o
Celta, segundo queda xa devandito, responde prioritariamente a unha realidade
institucional (Pena 1991, 1992) (Pena 1994: 33-89), realidade presente en Galicia
que, como tamén se especificou máis arriba, chegará en gran
parte intacta ata a Idade Media, motivo polo cal deterémonos con pormenor
nese período aínda que, como é natural, antes de entrar en
materia deberemos considerar algunhas cuestións sobre o conceito "Celta"
e sobre o estado dos estudos céltigos. Ninguén pode hoxe dicir,
pois todo o mundo sabe que nunca houbo un pobo románico, clasicista ou
barroco, que "os Románicos eran altos e loiros e os Góticos
baixos e morenos, ou viceversa, casaron e tiveron renacentiños, xa que
o Románico, o Gótico, o Renacemento, o Clasicismo ou o Barroco responden
a conceitos culturais; en cambio moitos en España escoitan a miúdo
impertérritos que "os Celtas eran altos e loiros" así
como en Gales ou en Irlanda óese que "os Celtas tiñan a tez
clara e o cabelo escuro". Fai cincuenta anos ensinábannos que sendo
os Celtas altos e loiros e os Íberos baixos e morenos, deron ao casar entre
eles os Celtíberos. Variando un chisco o programa, os decatados cren saber,
traballando sobre esa base aínda hoxe, que a raza Céltiga, deus
ex machina, chegada á Celtiberia emigrou a Andalucía, ata que
subindo logo pola Lusitania e a Estremadura repoboou Galicia, enchéndoa
de teónimos e de topónimos. Mais hai quen saiba e defenda que o
Celta, o Céltigo, é ante todo, sen excluír no celta a existencia
de diversas etnias europeas, un conceito cultural? Evidentemente non. Definir
os trazos deste conceito cultural Celta e Céltigo, analisar as claves evolutivas
converxentes sobre un antigo fondo indoeuropeo común, no proceso formativo
de Celticidade, constitúe a base da "Cummulative Celticity" que
pretendemos establecer e demostrar, aínda que xa no século XVI Georges
Buchanan, coñecedor das linguas celtas, de Britani, de Hiberni,
e aínda das fontes antigas da Galia continental (51)
e da Península Ibérica, formulouna e describiu por primeira vez
de admirable modo, con claridade e con penetrantes observacións, na súa
Rerum Scoticarum Historia publicada en 1582: "Cando
[…] me poño a matinar sobre tanta concordancia na fala, que aínda
serve para sinalar, e non escuramente, unha antiga parentela e unha orixe similar,
facilmente inclínome a crer que antes da chegada dos Saxóns as linguas
dos Britóns non diferirían moito entre si. Os pobos próximos
á costa Gallica, de cuxas ribeiras terían boa parte dos veciños
Britanos transmigrado (como nos informa César), usaban o belga. Mais os
irlandeses, e as colonias enviadas por eles, oriúndos dos habitantes celtas
de Hispania, como é bastante probable, usaban o Céltigo. Cando esas
xentes, con todo, habendo retornado, como dunha longa peregrinación ocupando
as veciñas sedes, mesturáronse case nun, formaron por confusión
das súas idiomáticas frases un heteroxéneo dialecto, nen
exactamente igual en todo á linguaxe dos Celtas ou á dos Belgas,
nen disímil en absoluto de nengunha delas, o cal pódese considerar
característrico desas nacións, das que emporiso, aínda opinándose
que falan Xermano, consta que difiren moito da vella lingua." (52) O
proceso de Cummulative Celticity actúa no trend de longa
duración similarmente a como ata a total decoloración, lenta e capilarmente,
vaise estendendo a tinta polos xises que entran en contacto co tinteiro. O conservacionismo
xorde ao constatar que nas áreas marxinais do Occidente europeo e das Illas
Británicas apréciase claramente hoxe unha continuidade ou inmovilismo
sen solución, desde o Neolítico ao Ferro, como di Hawkes (53)
"never grand displacements, effacing old inhabitants, but always bringing
an access of new upper-class maters" (1973: 622), o cal non impide contactos
comerciais entre o Mundo Atlántico e entre o Atlántico e o Mediterráneo
(54), no que se chama World Economic Systems. J. Mª. Luzón
Nogué estudou este comercio (nuns papeis sobre Los Hippoi Gaditanos)
un temperán comercio, como mostra en Galicia o petroglifo descuberto hai
pouco en Pedornes (Oia, Pontevedra) representando unha nave feita con haces en
papiro do Mediterráneo Oriental (Alonso Romero 1993), testemuña
o contacto con probables prospectores de metais, sen dúbida buscando sobre
todo o ouro. O tráfico e a lenta absorción de palabras e
cousas entre os habitantes das costas atlánticas, desde tempos remontables
ás orixes da navegación, permitiron alcanzar nos países ribeiregos
do Océano unha koiné institucional probablemente moi cedo,
seica no Neolítico Atlántico recoñecible nos seus trazos
comúns a pesar das diferenzas rexionais patentes xa plenamente na Idade
do Bronce de Europa, estendéndose esta koiné agora a todos
os trazos organizativos e ás institucións esenciais. Dalgún
modo, aínda interaccionando fortemente co Mediterráneo, o Atlántico
non se limitaría a manter esta koiné durante a Idade do Ferro
mostrando trazos arcaizantes frecuentemente apuntados polos historiadores e polos
estudiosos da literatura celtoinsular, senón que boa parte da esencia institucional,
como fosilizada, conservaríase case intacta en Galicia ata o final do Antigo
Réxime, chegando aos nosos días moitísimos costumes e crenzas
populares.
* *
*
(1) Hugo Schuhardt in Theo Vennemann and Terence H.
Wilbur, Schuhardt, the Neogranmarians, and the Transformational Theory of Phonological
Change, Linguistische Forschungen, 27 (Frankfurt a. M., 1972).
(2)
O último é a proposta -ou variación sobre un tema
indoeuropeo fundacional tipo de Untermann (Conferencia na USC, filoloxía,
a véspera de ser nomeado Doutor Honoris Causa), da viaxe ata a súa
chegada á ribeira da ría de Ferrol dos Turduli "tordos"
desde a Celtiberia, pasando pola Betica, subindo pola Lusitania.
(3)
Colin Renfrew : Archaelogy and Language. The Puzzle of Indoeuropean Origins.
Cambridge 1988.
(4) John Frazer: "Linguistic Evidence
and Archeaeological and Ethnogical Facts", in Proceedings of the British
Academy, 12 (1926), 257, 272.
(5) Aínda que
engadimos nós que ben poidera ter resultado al revés o proceso "xentes
(consideradas logo) de fala celta vivendo desde tempos inmemoriais no lugar elaboraron
no tráfico tecnolóxico do World Economic Systhems elmos e materiais
moitos centos de anos antes de que se poidera demostrar que nese lugar se falaba
unha lingua realmente celta. (6) F. Max Müller: Mitología
Comparada, ed. esp Edicomunicación s. a., 1988, pp. 19-20. (7)
F. Max Müller: Mitología Comparada, ed. esp. Edicomunicación
s. a., 1988, p. 21. (8) Juan José Moralejo Álvarez:
"Lenguas Paleohispánicas", in Os Celtas da Europa Atlántica
- Actas do 1º Congreso Galego sobre a Cultura Celta, Ferrol, agosto,
1997, p. 32. (9) Robert Omnès, Le substrat celtique
en galicien et en castillan, 1999: 240 ss. «Les nombreux anglicismes
du japonais ne modifient pas le classement de cette langue, car elle adapte les
néologismes d'origine étrangère à son propre système,
à ses structures profondes, phonologiques ou morpho-syntaxiques. Pour reprendre
une image chère a Unamuno, notre corps assimile la norriture que nous prenons
et en fait notre propre chair; bonheur parfois qu'ils acquièrent une véritable
"légitimité". Deux langues appartenant à deux familles
distinctes peuvent présenter des traits communs, qui ne seront pas partagés
par les autres membres de ces deux familles. Il y a des "inter-groupes".
Ainsi, l'emploi du gérontif dans la forme "progresive"(que l'on
pourrait appeler plus justement "durative") est un trait commun de l'espagnol
et de l'anglais. L'apparition de ces phénomènes traslinguistiques
révèle bien souvent la présence d'un substrat identique.
Notre étude ne portera donc pas seulement sur le lexique, qui n'est qu'un
aspect de cette vaste question, mais encore sur la sémantique, la phonétique,
la morpho-syntaxe […]Notons que lorsque nous faisons des rapprochements entre
le galicien et (ou) le castillan d'une part, les langues celtiques de l'autre,
nous choissons surtout des exemples gallois et bretons. Cela tient à notre
conaissanse insuffisante des langues gaëliques. Nous souhaitons vivement
qu'un espécialiste de ces langues vienne nous apporter sa collaboration:
celle-ci permettrait de faire une abondante moisson de remarques intéressantes
et -peut-être- de découvertes». (10)
Así, galego "erguer una casa" = bretón "sevel eun
ti"; galego "son dela estas vacas" / bretón "hi he-deus
saout". (11) Robert Omnès, Le Substrat Celtique
en Galicien et en Castillan, 1999: 240-56: "Lorsque des populations colonisées
ont été amenées -de gré ou de force- à tenter
d'imiter la langue des colonisateurs, elles ont transformé profondément
celle-ci en conservant l'accent de leur langue d'origine, fondé sur des
contrastes de hauteur musicale et sourtout d'intensité. C'est la forte
tension de l'accent celtique qui a provoqué, par une réaction compensatoire,
l'affaiblissement des consonnes intervocaliques, avant et sourtout après
la voyelle accentuée" (1999: 252). Este debilitamento traduciríase
en:
1º- Sonorización,
ex.: lat. lupu (m) > cast. e gal. "lobo"; lat. totum
(m) > cast. e gal. "todo"; lat. lacu (m) > cast. "lago",
gal. "lagoa" (aprés une phase "laguna"?); a reducción
das xeminadas, ej. lat. mittere > cast. e gal. "meter" e a
simplificación dos grupos consonánticos internos, p.e. lat. sanctu(m)
> cast. e gal. "santo".
2º-
Glidisación do son /k/ implosivo que, seguindo a mesma evolución
que o irlandés, convertiríase nun yod ante un /t/ explosivo,
e. lat. nocte(m) > gal. "noite" [nójte] e lat. octo
gal. "oito" […] le castillan a poursuivi l'evolution (cf. "noche"
et "ocho") mais le gal. en es resté a la phase "celtique"
(1999: 252).
3º-
Diptongos; "l'abondance de la diphtongaison est un phénoméne
typique d'un grand Nord-Ouest Iberique (Galice, Asturies, Castille et Léon)",
este fenómeno explicaríase di R. Omnès pola "forte tension
de l'accent", sinalando que nas linguas celtas encontramos gran cantidade
de diptongos tanto ascendentes (/wa/, /we/, /ja/, /je/) como descendentes (/ej/,
/oj/, /aw/…) sinalando que mentres en castelán os diptongos ascendentes
ocupan un 92% dos casos "ce qui s'explique par l'influence du principe d'ascendance,
par contre, en galicien, les diphtongues descendantes sont de loin les plus nombreuses,
ce qui s'explique par le modèle syllabique celtique" (1999: 253)
4º- Comportamento de
/w/ inicial
5º-
Evolución dos grupos /pl-/, /fl-/, /kl-/ iniciais
6º-
Metáfonías; "Rafael Lapesa souligne dans son Historia de
la Lengua Española l'importance de la métaphonie dans le Nord-Ouest
ibérique, de la Castille au Portugal. Ce phénomène, que l'on
retrouve parfois en français, est, selon lui, d'origine celtique. <<Il
faudrait, dit-il, (p. 44) préciser les conditions dans lesquelles se produit
cette inflexion dans les langues celtiques et dans les différents parlers
romans>>. E tras siñalar R. Omnès entre outros paradigmas:
lat. tenebat > cast. "tenía", gal. "tiña";
cast. "molino", "molinero", gal. "muiño",
"muiñeiro" engade a continuación "dans les langues
brittoniques, la métaphonie joue un grand rôle, notamment dans les
pluriels en -i. Le -i final ferme souvent la voyelle précédente.
Ainsi, <<mestr>> (maître) a comme pluriel <<mistri>>
en bret.; de même: bret. <<karr>> (voiture) pl. <<kirri>>,
<<bran>> (corbeau), pl. << brini>>…
7º
Modelos silábicos CVC (consonante/vocal/consonante): "voici quelques
exemples bret. : <<den>>, <<tud>>, <<mor>>,
<< tad>>…homme, gens, mer, père). Ce n`est pas par hasard
que l`on trouve en galicien de nombreux mots de structure CVC, comme s'il y avait
dans ce domaine une lutte entre deux tendances, l'une due au substrat celtique,
l'autre à un phénomène roman péninsulaire. Dans un
poème de Rosalía de Castro de 48 vers, on ne trouve pas moins de
28 fois des mots de structure CVC!. Ces formes s'expliquent parfois par une usure
de la voyelle finale, sourtout dans le cas d'un /e/ (voyelle diffuse, moins résistante
qu'un /o/ en position atone finale). C'est le cas, comme en cast. pour <<pan>>,
<<mar>>, <<sol>>, <<dar>>, <<voz>>…
mais souvent l'usure s'est produite à l'intérieur du mot, tout en
préservant la consonne finale: ex. <<por>>, <<ter>>,
<<vir>>, <<cor>>, <<dor>> (cf. cast. poner,
tener, venir, color, dolor). Nous savons que certains se contenteront d'expliquer
ce phénomène par la faiblesse trés galicienne de /l/ et de
/n/ internes (cf. "minas generales" > "minas xerais").
Mais il ne s'agit pas de dire comment cete évolution s'est produite, mais
pourquoi elle a eu lieu. A notre Avis, la cause de ce phénomène,
c'est la volonté inconsciente de réaliser le modèle CVC:
lorsqu'une chaîne subit une forte pression, ce sont les maillons les plus
faibles qui cèdent: l'essentiel, c'est que cette pression ait eu lieu (1999:
255). C'est cette même tendance qui explique -en grande partie- l'abondance
des diphtogues descendants en galicien. [nous regrupons sous le nom de <<glides>>
ce que la phonologie traditionnelle appelle <<semi-voyelles>> et <<semi.
Consonnes>>] Pour nous, les glides /j/ et /w/ sont des consonnes (ces phonèmes
ne pouvant être prononcés sans l'appui d'une voyelle). Ainsi des
structures aussi fréquentes que <<vai>>, <<foi>>,
<<pai>>, <<nai>> ( va, il fut, père, mère)
correspondent au modéle CVC. (1999: 256).
8º
Forma do artículo definido "Est-ce un hasard si l'article défini
galicien ne comporte pas (sauf dans des enclises) de consonne initiale? C'est
un cas singulier parmi les langues romanes (o, os, a, as). Les langues brittoniques
ont une structure VC (en bret. Ar, an, al- en gallois yr). L'article défini
gaëlique comporte plusieurs formes, mais ne commence par une consonne (n)
qu'au pluriel et au génitif féminin./ Cette interrogation sur les
formes de l'article peut se prolonguer par d´autres réflexions sur
ce sujet, qui concernent cette fois la morpho-syntaxe." (12)
Juan José Moralejo Álvarez: "Lenguas Paleohispánicas",
in Os Celtas da Europa Atlántica. Actas do 1º Congreso Galego sobre
a Cultura Celta, Ferrol, agosto 1997, p. 39. (13) Nicolas
S. Trubestkoy, "Gedanken über das Indogermanenproblem", in Acta
Linguistica 1, reproducido en Die Urheimat des Indogermanen, ed. por
V . A. Schrer (Darmstadt 1968), pp. 214-223. (14) J.-P.
Demoule: "Les Indo-Européens ont-ils existé?", in L'Histoire,
28 (1980), pp. 109-120. (15) D. Ellis Evans 1999: "Linguistic
and Celtic Etnogenesis", in Celtic Connections, proceedings of the tenth
international Congress of celtic studies. Volume One. Language, Literature,
History, Culture; ed. par Ronald Black, William Gillies, Roibeard Ó Maolaigh.
Tuckwell Press, Scoland, p. 3. (16) Ibid. (17)
Heinrich Wagner (1969) "The Origin of the Celts in the Light of Linguistic
Geography" TPS, 1969, p. 227. (18) Véase
a este propósito Stuart Piggot: Ancient Europe, Edinburgh University
Press, Paperback Editions, 1980. (19) Miss Hardfield wrote
on the subject 'Rethinking the Problem of the Spread of Celtic Culture to Great
Britain and Ireland: The Archaeological and Linguistic Perspective" in D.
ELLIS EVANS: "Linguistics and Ethnogenesis in Celtic Connections", Procedings
in the Tenth International Congress of Celtic Studies, volume one, p. 14. (20)
Christopher Hawkes 1973: "Cumulative Celticity in Pre-Roman Britain",
in Actes du quatrième congrès international d'études celtiques
(Rennes - juillet 1971), 623 (= Études Celtiques 13, 607-628). (21)
Esta última encontrándose orixinariamente nun outeiro ou "altar"
foinos transmitida por Contador de Argote no século XIX antes de que este
outeiro, utilizado logo como canteira, fora demolido, utilizándose diversos
fragmentos en distintas construccións, que agora van sendo encontrados. (22)
Fóra do marco institucional ao cal segundo a nosa tese deberíase
circunscribir, o termo Celta aplícase de forma exclusiva como conceito
lingüístico, restrinxido a unha serie de linguas emparentadas ás
que, falando por exemplo dun celta arcaico ao que pertencería o goidélico
e o celtibérico, caracterizado entre outras cousas pola conservación
du *Kw (ci Nekue "cabalo") mentres que outro celta máis
desenvolvido (lepóntico, galo e britónico) transformaría
es *Kw nun P (Schmidt 1992, 45-57), tras identificar e valorar os lingüístas
fixan determinadas características. (23) Mais, ainda
que este ultimo argumento é claro de abondo hoxe aos arqueólogos
da meseta hispana, non ten obxecto esta discusión: son celtas e prerromanos
os topónimos, etnónimos e teónimos mencionados, non é
celta nembargantes, nen poderano ser, un Iuppiter Caeliobrigo, e non foron
o Rufinus et Tiro qui piacula ommia scripserunt, nen o porcom nen
a latina e provinciana lingua rexistrada polo lapicida. (24)
Serva ou non na prerromana Iberia que verte ao Atlántico o doce caudal
dos ríos o paradigma das tizas decolorándose en contacto co tinteiro
para la equiparación dol vocablo Celtibérico boustom con
la "bosta" Galaica. (25) Karl Horst Schmidt:
ZCP 1992, pp. 51-52. (26) Ata que en 1995 establecemos
xa o posible carácter latino provinciano de varios dos vocablos da mencionada
inscripción considerados pertencentes a unha nova lingua indoeuropea (PENA
1995: 33-78). (27) Para Karl Horst Schmidt "Untermann
(1987: 69 ss.) failed in his attempt at providing the archaic Celtic character
of IE *p in anlaut because the word porcom pig in the lusitanian inscription of
Cabeço das Fraguas is not attested in a definite Celtic context […]
on the other hand, Celtic names in Lusitanian inscriptions are not sufficient
proof for genetic relationship, as they can result from language contacts"
(Schmidt 1985 325). (28) Jurgen Untermann "Galicia
da Romanidade á Xermanización". in Actas en Homenaxe a Fermín
Bouza Brey. Santiago 1992, p 372. (29) Eulogio Losada
Badia: "Las Escrituras Celtohispánicas", in Les Celtes et
la Péninsule Ibérique - Actes du I Colloque International, p.
219. "Para unha clara e breve exposición en español deste fenómeno,
di Losada Badia, véxase por exemplo Francisco Villar Liebana: Los Indoeuropeos
y los Orígenes de Europa, pp. 334-349, edit. Gredos, Madrid 1991."
"En xeral sobre as linguas céltigas [-engade Losada Badia -] pode
consultarse a obra de H. Lewis e H. Pedersen que leva por título Concise
Comparative Celtic Grammar, Göttingen 1937". (30)
Antonio Tovar 1960: "Historia del Antiguo Oriente", in Historia General
de la Humanidad, bajo la dirección de Jaime Vicens Vives. Barcelona,
2ª ed. 1970, p. 5. (31) "El desciframiento de
escrituras y lenguas desconocidas ha alcanzado éxitos [...] insospechados,
y, lo que no se podía soñar, contamos no con vagas y confusas tradiciones,
sino con verdaderos documentos históricos, como anales de la dinastía
V de Egipto, textos de los reyes sumerios del siglo XXIV, contabilidades del siglo
XXI, autobiografías de altos dignatarios egipcios del siglo XXV, leyes
y relatos de conquistas de dos mil años antes de nuestra era. Esta documentación
escrita se complementa, finalmente, con los monumentos que aún se conservan
(ruinas de palacios y ciudades, de templos y fortalezas, sepulturas y toda clase
de mobiliario y ajuar construido con materiales incorruptibles). Gracias a esto,
ha sido posible reconstruir la historia de los milenios III y II a. C., con detalle
a veces comparable al de épocas históricas más próximas."
(Antonio Tovar 1970: 5). (32) Noción, por lo menos
aquí, sobre todo xeográfica. (33) Estrabón
III, 1, 6. Véxase tamén Avieno: Ora Maritima, 419-441, capítulo
2 (traducción de Narciso Santos Yanguas, in Textos para la Historia
Antigua de la Península Ibérica, Oviedo 1980, p. 51). (34)
Eulogio Losada Badía: "Las Escrituras Celtohispánicas",
in Les Celtes et la Péninsule Ibérique - Actes du Colloque International
(Brest 6-7-8 novembre 1997) Université de Bretagne Occidentale, Brest,
Triade nº 5, 1999, p. 201. (35) "Las apelaciones
con las que se conocen las variantes sudoccidentales de la escritura ibérica
fluctúan a veces según los autores. Así para Correa, 'el
término tartesio engloba [...] también lo turdetano, en cuanto
heredero de lo tartesio, como asimismo lo paratartesio y lo paraturdetano (Sur
de Portugal y Extremadura)'" (Citado por Losada Badia en "Las Escrituras
Celtohispánicas", in Les Celtes et la Péninsule Ibérique
publicado en Brest, el artículo de José A. Correa, intitulado
"Consideraciones sobre las Inscripciones Tartesias", apareció
en Actas del III Coloquio sobre Lenguas y Culturas Paleohispánicas
- Lisboa, noviembre de 1980, pp. 378-379; Ediciones Universidad de Salamanca,
Salamanca 1985). (36) Eulogio Losada Badia: "Las Escrituras
Celtohispánicas", in Les Celtes et la Péninsule Ibérique.
Actes du Colloque International, Brest 6-7-8 novembro 1997. Université
de Bretagne Occidentale, Brest. Triade, núm. 5, 1999, pp. 201 y
204-206. (37) "El alfabeto fenicio arcaico comprende
22 letras, únicamente consonantes. [No existe en él] ningún
rastro de silabismo. No utiliza matres lectionis, es decir ciertas consonantes
usadas para indicar, en ciertos casos y de manera aproximada, la vocalización
de la precedente consonante. Se trata pues de un perfecto tipo de escritura consonántica
pura. Pero nada más". James Février: Histoire de l'Écriture,
p. 208; Librairie Payot, Paris 1959 -texto citado por Losada Badía-. (38)
Javier de Hoz: "El origen de las escrituras paleohispánicas quince
años después", in La Hispania Prerromana - Actas del VI
Coloquio sobre Lenguas y Culturas Prerromanas de la Península Ibérica,
p. 178; Ediciones Universidad de Salamanca, Salamanca 1996, in Losada Badía,
obra citada, nota 29. (39) Eulogio Losada Badía:
"Las Escrituras Celtohispánicas", 1999, pp. 209-210. (40)
Manuel Gómez Moreno: "La Escritura Ibérica y su Lenguaje",
in Misceláneas, p. 265 (citado por Losada Badía en "Las
Escrituras Celtohispánicas", p. 210, nota 31. (41)
"La Escritura Bástulo-Turdetana (Primitiva Hispánica)",
in Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos, LXIX, 2, 1961, pp. 892-949. (42)
Julio Caro Baroja: "La Escritura en la España Prerromana", traballo
publicado na Historia de España dirixida por Ramón Menéndez
Pidal, tomo I, vol. 3, p. 967. (43) Francisco Villar Liébana:
Los Indoeuropeos y los Orígenes de Europa; Editorial Gredos, Madrid
1991, p. (44) Antonio Tovar "Etnia y lengua en la
Galicia Antigua el problema del Celtismo" in Estudos de Cultura Castrexa
e de Historia Antiga de Galicia. Compostela 1983, p.247-282. (45)
M. C. Díaz y Díaz, "Sobre la implantación del Latín
en la sociedad Galaico Romana in Estudos de Cultura Castrexa e de Historia
Antiga de Galicia. Compostela 1983, p. 288 Hai que reseñar que Díaz
e Díaz destaca tamén no aparato crítico correspondente este
aserto como:
"en las distintas colecciones de epígrafes encontrados
en Galicia […] se descubren dos hechos interesantes: 1) la casi totalidad
de las inscripciones pertenecen a nuestra era, siendo poquísimas las de
época augústea y ninguna, a lo que parece anterior; y 2), la correción
por lo que hace a la lengua es total. De notar sería que buena parte de
los epígrafes, sobre todo en los siglos II-III, son obra ya de talleres
locales, bastante bien dotados e instruidos en general; y que abundan las abreviaturas,
y las distribuciones son más prietas, y a menudo menos calculadas, que
en regiones mas romanizadas. Pero ni uno ni otro de estos dos últimos datos
son muy relevantes, mientras me parece altamente significativa la extensión
de talleres locales, muy diseminados en algunas comarcas, a juzgar por la comparación
epigráfica de los productos". (46) Cf. Pena
1005, 1995, 1999, 2002. (47) Francisco Villar: "Los
elementos teonímicos lusitanos Trebopala y Toudopalangaigae no se relacionan
con el pala "piedra, piedra sepulcral" lepóntico sino con el
elemento pal- hidronímico. Trebopala es "la charca del pueblo"
y *Toutopalanta es una expresión sinónima. Se trata de una divinización
femenina de las aguas locales donde abreva el ganado. La existencia en sánscrito
de la figura Vis." (48) Francisco Villar. (49)
Como observa o Profesor Luis Monteagudo García, en amable comunicación
personal, o río Palanta podería sinxelamente significar "río
das piedras', é dicir pouco máis ou menos 'Pedreira". (50)
Segundo nolo fai observar o sanskritólogo profesor Losada Badía. (51)
Buchanan refírese, como sinala Evans (1999: 6), ao sermo Gallicus. (52)
Georges Buchanan, Rerum Scoticarum Historia, 1582: "Cum talem igitur
in loquendo concordiam mecum recogito, quae et veterem cognationem et non obscuras
eiusdem originis notas adhuc seruet, facile adducor, ut ante Saxonum aduentum
omnibus Britannis non multum diuersam fuisse linguam credam: ac proximas Gallico
litori nationes uerisimile est Belgica usos fuisse, ê quorum finibus bona
pars uicinorum Gallicae Britannorum (ut legere est apud Caesarem) transmigrauerat.
At hiberni, et coloniae ab eis missae a Celtis Hispaniae habitatoribus oriundi,
uti credibile est, Celtica utebantur. Hae gentes cum uelut è longinqua
peregrinatione reuersae uicinas occupasent sedes, ac prope confusis idiotisimis
sermonis quandam permixtionem factam reor, ut neutri linguae uel Celticae, uel
Belgicae omnino similem, ita neutri penitus dissimilem: qualê animaduertere
licet in eis nationibus, quae Germanice loqui putantur, et tamen a uetusto sermon
multum desciuisse constat. "Rerum Scoticarum Historia." (53)
Christopher Hawkes, 1973, "'Cummulative Celticity' in pre-Roman Britain"
in Actes du quatrième congrès international d'études celtiques
(Rennes juillet 1971) (=ÉC 13, 1973, 607-628). (54)
¿Estarían os castros do litoral da Gallaecia en contacto co mundo
mediterráneo en datas anteriores ao século VI a.C.? ¿Qué
se agacha baixo as nebulosas Cassitérides? "As Kassitérides
son dez e están situadas moi próximas unhas de outras cara o N.
do porto dos Ártabros, en alta mar. Unha delas está despoboada,
as demáis habítanas homes vestidos de mantos negros, que levan túnicas
ata os pes, cinguidas arredor do peito e que camiñan con bastóns
que se parecen ás Furias de A Traxedia. Viven preferentemente do gando,
levando unha vida nómada. Ademáis teñen minas de estaño
e chumbo e peles que trocan cos comerciantes por cerámica, sal e obxetos
de bronce. Antes, únicamente os fenicios realizaban este comercio desde
Gades ocultando a todos a rota marítima, e cando os románs perseguiron
a certo navigante para coñecer aqueles emporios, éste, voluntariamente
encallou o seu barco nos cons e arrastrou á mesma desgracia aos que o seguían,
mentres él salvábase do naufraxio e recibía do seu goberno
o prezo da carga perdida. Mais os románs, tentándoo moitas veces,
chegaron a coñecer a ruta. E cando Publio Craso, chegando ata eles, coñeceu
que os metais podíanse cavar a pouca profundidade e que a xente era pacífica,
ensinou con claridade aos interesados a navegación, ainda que era máis
longa que a navigación ata a Bretaña. Isto é o que hai de
Iberia e das illas próximas. ESTRABÓN. Xeografía III,
5, 11. Traducido por Xosé Manuel POSE MESURA in Galicia nos textos clásicos.
Ed. Caixa Galicia, páx. 44. A Coruña, 1988. Polibio di que os habitantes
da Gallaecia entregaban estaño, chumbo e peles en troques de oleiría,
sal e obxetos de cobre, aos comerciantes que chegaban ás nosas costas.
Hai moito máis de 2300 anos, as costas galegas eran visitadas polos púnicos.
F. ACUÑA CASTROVIEJO mostroume un aríbalos púnico. Os aríbalos,
son pequenos frascos de vidro, para ungüentos ou perfumes, cunha decoración
de franxas horizontais ou zigzagueantes coloreadas. Un dos produtos de luxo ben
recibidos polos indíxenas; antecedentes dos modernos perfumes en envases
atractivos, probablemente alcanzaban elevado prezo, este frasco encontrado nun
castro costeiro (Neixón), testemuña a existencia dun comercio co
Mediterráneo. Viñan polo estaño e o ouro. Agora comezan a
aparecer restos de cerámica púnica, grega e tamén romana
republicana e augustea, similar, esta última, á que acharon D. Luis
MONTEAGUDO e A. PENA no "Cuncheiro de Lóngaras", na Punta Caleira
(Narón), que estamos estudando, e quizáis fose introducida por mercaderes
gaditanos segundo unha ponencia de J. María LUZÓN NOGUÉ,
á sazón direitor do Museo Arqueolóxico Nacional, titulada
Los Hippoi Gaditanos. Mais no que se refere ás tradicións
náuticas en Gades, o máis importante é o feito de que a mesma
rota que descrebe AVIENO, como aberta polos navigadores de Tartessos cara o Atlántico
(negotiandi cura, AVIENO O. M. 100), é que a van utilizar
os comerciantes gadeiritas, e incluso van a ocultar con enorme sixilo. A información
histórica coñecémola por Estrabón, que recolle o episodio
dunha expedición perseguida polos románs para coñecer o camiño
cara os centros comerciais do Atlántico. Os mariñeiros de Gades
prefiren encallar e perder as naves, antes que deixarse seguir e pór a
descuberto unha rota vantaxosa (segundo ESTRABÓN III, 5-11, os fenicios
de Cádiz eran os únicos que explotaban o comercio coas illas Cassitérides
e gardaban moi celosamente o segredo da rota que conducía ata elas). Ata
fai pouco o episodio mencionado era a única información que podíamos
alegar para confirmar que os gaditanos foron os herdeiros das navigacións
comerciais polo Atlántico iniciadas desde o Bronce Final. Recentemente
xurdiu a confirmación arqueolóxica desta pasaxe tan decisiva para
entender a evolución histórica das relacións entre o Mediterráneo
e o Atlántico, así como o papel que xoga Gades a partir dun determinado
momento. Desde hai algúns anos foron publicados fragmentos de cerámica
grega do século IV encontrada nos castros costeiros de Galicia. Noutros
casos apareceron contas de vidro e ungüentarios tamén de pasta vítrea,
típicamente helenísticos. Mais a confirmación de que existiu
un comercio de certa intensidade témola nos numerosos fragmentos de ánforas
-a maioría en torno aos séculos IV-III a.C.- que foron aparecendo
nos castros costeiros de Portugal e Galicia. Un dos máis recentes achádegos
deste tipo, e que espertou o interese pola coñecida rota de navigación
dos gaditanos foi o castro de A Forca, na desembocadura do Miño. Con numerosos
fragmentos de ánforas púnicas de factura incuestionable andaluza
(Castro de A Forca, A Guarda, Pontevedra; campaña de excavacións
de 1984. Arqueoloxía memorias Xunta de Galicia), o seu excavador Xulio
Carballo, da Universidade de Santiago de Compostela, enumera os diversos xacementos
costeiros nos que aparece cerámica similar e que como él di apareceu
balizando o litoral Atlántico ata Galicia (Xulio CARBALLO enumera con bibliografía,
os xacementos galaicos do norte de Portugal e Galicia nos que hai documentada
cerámica púnica). O topónimo Cassitérides indica a
zona de producción de estaño e refírese á zona de
Occidente que o produce. O nome deste mineral hoxe é casiterita. Moitos
autores consideran quimérica a súa busca. Uns sitúana en
terra firme, nalgún lugar de Europa W.; outros considérana illas
e andan na súa procura pola costa.
EXPOSICIÓN DUN GRUPO DE TEXTOS:
Ptolomeo sitúaa con precisión: As islas Cassitérides, son
dez, sitas no Océano Occidental, a parte media das cais se sitúan
a 4 45' 30'' (In occidentali Oceano Cassiterides Insulae decem, quarum pars
media sita est 4 45' 30'' PTOLOMEO. Geografía II, 6, 73). O
mao é que non nos pomos dacordo no valor do grau ptolomaico. HERODOTO (III,
115) dubida que a Cassitérides sexan illas e pensa que o estaño
extráese da costa: Nen sei que existan (como illas) as chamadas Cassitérides
das cais nos ven o estaño. Os primeiros contactos dos románs con
Galicia fanse por mar, como conta Strabón nun relato que teríamos
que valorar máis segundo o profesor Dr. J. M. LUZÓN NOGUÉ.
Do relato, co que iniciamos o presente capítulo destacamos: As illas
Cassitérides son dez e encóntranse próximas entre sí,
adentradas no mar ao Norte do porto dos Ártabros. ESTRABÓN III,
5, 11. Segundo (amable comunicación epistolar) J. M. LUZÓN NOGUÉ:
Despois de numerosos intentos, os románs descobriron a rota, e unha vez
que Publio Craso- P. Craso era o procónsul da Hispania ulterior (96-94)
e percorreu loitando o litoral Atlántico- pasou a aquel país, viu
que a minas eran traballadas a pouca profundidade, que os homes eran pacíficos,
mostrou que todo o que quixese podía comerciar con seguridade naquel mar,
se ben (este mar) é maior que o que separa a (illa) Británica. A
cerámica do cuncheiro de Lóngaras confirma este relato. O importante
é que a existencia desta rota ata Galicia na que comerciaron e se enriqueceron
os fenicios de Gades, deixou todos os xacementos costeiros salpicados de ánforas
e outros obxetos de procedencia do S. da Península. Na ría de Xuvia
apareceron ánforas do século II-I a.C., temos na Casa de Cultura
un fragmento de asa e colo dun ánfora quizáis procedente da época
augusta, mais este comercio era máis antiguo, e como dixemos, recentemente
cavouse no castro de A Forca (desembocadura do Miño), un nivel no que aparecían
abondantes ánforas dos séculos IV e III a.C., procedentes deste
comercio, publicadas por Xulio CARBALLO ARCEO, na memoria de excavación
da Xunta de Galicia onde se fan referencias a outros lugares nos que está
testemuñado este contacto tan temperán. César (De bello
Gall. V, 12 Nace alí o estaño nas rexións interiores
mediterráneas, nas marítimas o ferro, pero a abundancia deste é
pequena; adoitan usar bronce importado) non menciona para nada as Cassitérides
na costa inglesa ao falar do estaño do S. de Britania. Estrabón
(II, 5, 15. Frente a estes (os do Pirineo e (costa cantábrica) polo N.
exténdese ao occidente de Britania, igual que frente aos Ártabros.
Polo norte, en alta mar están situadas as illas Cassitérides, situadas
aproximadamente no mesmo paralelo que o de Britania.) distingue ben claramente
as Cassitérides de Britania. É como se unha asociación de
palabras a evocase, cítaas a continuación dos ártabros. Colocándoas
por razón do segredo co que sempre se rodeou este metal estratéxico
mar adentro, e, outra vez, asociadas estas illas aos Ártabros cando: O
estaño -di- non se encontra na superficie da terra, como repiten ata a
saciedade os historiadores senon excavando; haino na rexión dos bárbaros
situados ao N. dos lusitanos, nas illas Cassitérides, e, por outro lado,
desde Britania é transportado a Marsella. Díse que no país
dos Ártabros, os últimos lusitanos cara o NW da península.,
a terra ten afloramento de prata, estaño e ouro branco (pois está
mesturado con prata) e que os ríos arrastran esta terra. O estaño
das Cassitérides exportaríase vía Cádiz e o da illa
Británica (Cornwall) vía Marsella. (Posidonio ex Estrabón,
III, 2, 9) E outra vez sepáranse as dúas rotas do estaño,
a Atlántica a través de Xibraltar controlada a ben seguro por Gades
e a outra vía Marsella, que explota o estaño das illas Británicas:
Exactamente ao N. de Lusitania (III 2, 9 e III 3, 3 e III 3, 4) hai moito estaño
polas pequenas illas situadas frente a Iberia, no océano, chamadas Cassitérides
polo que se encontra nelas. Por outra parte […], tamén da illa Británica
é transportado moito estaño á Gallia, que está enfrente,
o cal sobre os cabalos dos comerciantes e travesando o centro da céltica
chega aos massaliotas e á cudade chamada Narbonne. Pola súa parte
Mela sen dúblida refíerese aos Ártabros cando di "Hai
algunhas illas entre os celtas, que todos concordan en chamar Cassitérides
porque abondan en estaño. Son seis, no mar ossismico Británico contra
a costa. Encóntrase aló un famoso oráculo dun Deus gálico,
cuxas sacerdotisas viven segundo se conta en perpetua virxinidade en número
de nove: chámanse Galicienas (Chorogr. III, 47)". Convén
reseñar tamén dúas breves noticias de Plinio: "Contra
a Celtiberia hai varias illas, chamadas Cassitérides polos griegos pola
fertilidade do estaño. O estaño tróuxoo por primeira vez
á illa Cassiteride Midácrito" (Plinio VII, 197). Continúa
Plinio cunha información preciosísima Sequitur natura plumbi,
cuius duo genera, nigrum atque candidum. Pretiosissimus candidum a Graecis appelatum
Cassiteron, fabulosque narratum in insulas Atlántici maris peti, vitilibusque
navigiis circumssutis corio advelui. Nunc certum est in Lusitania gigni, et in
Gallaecia. "Segue a natureza do chumbo, do que hai dous tipos, negro
e candeal, é máis precioso ou branco, chamado polos gregos Cassiteron;
e como conta a fábula, íase por el ás islas do mar Atlántico
e se transportaba en navíos de mimbre rodeados de coiro. Agora temos a
certeza de que se orixina en Lusitania e Gallaecia (Plinio XXXIV, 156)".
E Solino segue ao pé da letra a Plinio para terminar dicindo: A continuación
do pé do promontorio sacro (C. S. Vicente) chamado A Cabeza de Europa,
onde está a patria do estaño, encóntranse as illas Hespérides
(occidentais) habitadas polos ricos fillos dos famosos iberos. (Polibio. 26,6)
D. Luis MONTEAGUDO GARCÍA (Carta de Coruña romana, III. Costa,
pp. 14-32. O máis completo e documentado traballo que existe ata hoxe sobre
este problema.), a quen nos axustamos no presente estudo, cita o traballo de E.
HERNÁNDEZ PACHECO para quen a franxa de rochas eruptivas ácidas
en que se encontran as Cassitérides pasa os territorios atlánticos
de Bretaña e a península de Cornualla en Inglaterra. O sabido profesor
debate diversas teorías de BLÁZQUEZ sobre o estaño e demostra
(Marino de Tiro, etc.) como o ocultismo dos comerciantes é o que causa
a confusión na localización das illas e proba a existencia de dous
comercios atlánticos do estaño: o de Gallaecia, vía Cádiz
e, polo tanto marítimo, e o de Armórica e Cornualla, vía
Marsella. Hai que destacar que a Carta de A Coruña romana publicouse no
ano 1957, e que a arqueoloxía non fai máis que confirmar en liñas
xerais o que ten dito. Restos púnicos, cerámica grega, cerámica
romana de tradición helenística e paredes finas, etc. A fortuna
de Craso (96-94) e, trinta e cinco anos despois, a de César (60), fixéronse
sen dúbida coa riqueza metálica de Galicia. (cf. Plinio. Nat.
Hist. IV, 112, 119; XXXIII, 76, 77, 80; XXXIV, 156-159). J. M. LUZÓN
NOGUÉ e LUIS MONTEAGUDO mostran unánime opinión neste punto.
Segundo o entón director do Museo Arqueolóxico Nacional (amable
comunicación epistolar): Non ten nada de particular, por conseguinte, que
a rota que un día trataron de descobrer os románs, ao chegar estes
a Gades, acabaran por coñecela, (esto sucede tras o envío a España
dos Escipións, cando as tropas púnicas asolaban Italia. Sagunto
foi pretexto para desencadear a II guerra púnica que tiña precisamente
como obxetivos acabar coa talasocracia cartaxinesa, obxetivo cumprido nos anos
204 e 203 e terminada definitivamente no ano 201). Nos xacementos costeiros, que
é nos que aparecen con maior frecuencia restos de cerámica púnica
de procedencia claramente andaluza, é onde comezamos a encontrar a cerámica
romana de tradición helenística (campaniense), a cerámica
aretina, de paredes finas e todo ese repertorio no que se encadran os fragmentos
encontrados por vós no cuncheiro de Lóngaras. En Lóngaras
catalógase e se constata a existencia de cerámica de época
republicana e augustea. É dicir, correspondente ao momento no que Gades
se romanizou, mais segue tendo con toda probabilidade un comercio que coñecía
desde séculos. Sobre o comercio de Gades, actualmente Cádiz, con
Galicia, hai tamén un dado que non se estudou fácilmente. En Galicia
aparecen con moita frecuencia moedas de Gades -a dos dous atunes no reverso- (como
as achadas en Bares, por exemplo), en case todos os museos e en coleccións
particulares. A proporción na que se encontran estas moedas na colección
Blanco Cicerón, no Museo de Pontevedra, fai pensar se non estaremos ante
achádegos locais e non de pezas adquiridas dos anticuarios. Dentro da producción
necesaria nestes casos, hai que ter en consideración a posibilidade de
contar cun dado de circulación monetaria que viría reforzar esta
tese. De todos xeitos débese estudar este asunto conxuntamente coa dos
ungüentarios de vidro de tradición helenística e tantas outras
cuestións longas de enumerar. No periplo de Avieno descrébese (Ora
Marítima 85.- Aquí está a urbe de Gadir, antes chamada Tartessos;
aquí as colunas do pertinaz Hércules Abyla e Calpe […] 90.-
E prominente xurde aquí a cabeza dun cabo, Oestrymnin chamouse na antigüidade,
alta mole de pedra afilada que verte na maior parte ao tépedo Noto. Nembargantes,
baixo o prominente vértice, o Golfo Oestrymnico ábrese aos habitantes.
E móstranselles nel as illas Oestrymnicas de larga extensión e ricas
en metal de estaño e chumbo: Aquí hai moita xente, de ánimo
soberbio e astucia eficaz, 100.- a todos une a unidade de intereses para negociar,
e coas barcas entretecidas surcan un mar enormemente axitado e abísmanse
no océano poboado de monstros. Aquí non construieron as lanchas
de piñeiro, nen de acerácea, nen curvan os abetos, segundo a costume,
senon cousa de admirarse sempre preparan as embarcacións con peles unxidas
e percorren a miudo o vasto mar co coiro. Desde aquí, á illa sagrada,
así chamárona os antiguos, hai dous días de navigación.
110.- Entre estas augas encóntrase moita terra e gran parte desta habítana
os hibernos. Perto sae á vista a illa dos Albións) a rota do comercio
atlántico na Idade do Bronce. Rufo Festo Avieno que escrebe no século
IV d.C. traballa con fontes moi antigas (cita once nomes) como o periplo Massaliota,
o documento máis antigo de autores gregos, conservado na antigüidade,
que nos dá a única información que posuimos da Idade do Bronce
na Gallaecia. Mostra unha ceda vocación comercial e mariñeira ratificada
pola arqueoloxía (espadas pistiliformes, lúnulas, etc.). Os Tartessos
tiñan a costume de ir negociar aos términos dos Oestrymnios. Segundo
Luzón Nogué: Os fenicios, polo tanto, non fixeron outra cousa que
facerse donos dunha rota que xa estaba consolidada, do mesmo xeito que os románs
fixeron despois deles. Neste caso tamén a arqueoloxía permítenos
recoñecer a existencia de espadas pistiliformes de bronce no Sil, na ría
de Huelva ou en Cerdeña (c.f Actas II. Coloquio Galaico-Minhoto II
vol. pág. 117, 118). Que son probablemente o elemento máis recoñecible
deste trasego comercial. As opinións de J. M. Luzón Nogué
sobre esta primeira etapa do comercio atlántico están resumidas
no prólogo do libro de Gonzalo Meixide sobre as espadas do Bronce final
na Península Ibérica, publicado recentemente polo Departamento de
Arqueoloxía da Universidade de Santiago. Dacordo coas fontes, a arqueoloxía
na costa de Galicia e nos xacementos que, dunha forma ou outra tiveron contacto
coas culturas meridionais da Península, tería que dar tres niveis
recoñecibles:1) O da Idade do Bronce, cunha maior intensidade nos séculos
X, IX, VIII a.C. Tras finalizar cara o 1200 a tremenda vaga de invasións
piratas dos Pobos do Mar, similar á que no 844 d.C. levaron a cabo os normandos
pola súa amplitude xeográfica e que tal vez deixase en Galicia a
lenda da Coca ou da Tarasca e os bailes de espadas dos portos mariñeiros,
como as lendas que se manteñen en Vilasuso en O Val onde un dragón
marino con ás e cunchas chega ata unha casa do Mortuxo aterrorizando a
toda a poboación, ainda que estes trasfondos mesturáronse axiña
con tradiciónes solares do heroe luminoso expulsando á noite e o
invierno representado polo dragón. Estes Pobos do Mar cun dragón
(Ketos) como mascarón de proa dá lugar á lenda de Laocoonte
na mitoloxía grega, "cando o sacerdote troyán sacrifica a Poseidón
na area da praia chegan dous dragóns (Ketoi) á praia que se converten
en homes e dan morte a Laocoonte e a un dos suus fillos". Esta e otras lendas
como o rapto de Ariadna e o mito de Andrómeda e Perseo están estreitamente
relacionadas coa Coca ou Tarasca galega, pervivencias na memoria colectiva e celebradas
desde milenios ata hai pouco tempo o día do Hábeas, auténtica
festa da Tarasca que a igrexa conseguiu borrar da memoria popular mais que se
está a recuperar en Galicia, onde nos portos mariñeiros o seu recordo
non morreu, como nos mostran os relatos que ainda se conservan polos vellos de
Vilasuso en O Val e noutras aldeas galegas. O dragón sen dúbida
era un destes distintivos chamados polos gregos AKROSTOLION que servía,
como ben indica Luzón Nogué (no seu traballo La Navegación
en la Edad del Bronce onde se aclaran, combinando fontes e arqueoloxía,
unha serie de achádegos arqueolóxicos ata agora difíciles
de dimensionar históricamente), para identificar a procedencia e nacionalidade
das naves e da orixe a multitude de lendas na mitoloxía dos pobos costeiros
europeos. Sabemos que a mediados da décima centuria, Salomón (972-936)
xenro de Hiram I, o poderoso Rei de Tiro, financia por un tratado os estaleiros
de Asiogaber, e que recibía unha porcentaxe sobre as expedicións
marítimas que levaban a cabo os fenicios cada tres anos cara Gades, onde
recollían o estaño, o ouro e o ámbar recollido polos intermediarios
Tartésicos das Cassitérides, Galicia e os mares nórdicos.
A hexemonía fenicia mantense por Tiro e Sidón desde o ano 1000 en
que se instalan en Gades (Cádiz) e Lixos (El Arash) en Marrocos. No século
V un tratado fixou no cabo da Nao (Artemisión) os límites comerciais
entre os focenses e os cartaxineses. Cartago retoma o papel dos fenicios e arruina
Tartessos no ano 500, que volta enseguida a renacer baixo o seu control, tendo
desde entón e ata a conquista romana a exclusividade do comercio coas Cassitérides
do estaño e o ouro. No 550 prodúcese a viaxe de Himilcón
ás costas galegas e ás illas Británicas. 2) O do comercio
fenicio-púnico-gaditano, que quizáis se poda subdividir en dúas
etapas: orientalizante e helenística que chega ata o século III
a.C. No ano 323, Piteas e Eutimenes travesan o estreito, protexidos polo prestixio
de Alexandre Magno. Piteas chega ata a illa de Islandia, co seu volcán
ou sol de medianoite (cuestionado por Plinio, Polibio e Estrabón, que non
o cren); 3) O da presenza romana cuxa derradeira etapa, a época republicana
e augustea, é a que se corresponde co noso Cuncheiro de Lóngaras.
As cunchas de ámbalas beiras do camiño de carro que levaba al embarcadoiro
de Lóngaras son o epílogo dunha longa historia de comercio entre
os Lapatiancos e os habitantes de O Val de Trasancos *Trs-ancos, e entre estes
e o mundo Mediterráneo através dos gaditanos.
© André Pena - www.andrepena.org
| |
| |
